Нахски метташ

Рувики материал
Нахски метташ
Таксон ткъовро
Статус массане къоабалъяьй
Ареал центр Даькъасте
Классификаци
ОагӀат Евразе метташ

Сино-кавказа макродезал (гипотеза)

Даькъастен тӀехдезал (массане къоабалъяьяц)
Нахски-селий дезал
Лоаттам
3 мотт
Меттай тоабан кодаш
ISO 639-2
ISO 639-5
Нахски метташ

Нахски метташ (эрс: Нахские языки) — нахски-селий меттай ткъовро. Нахски метташта юкъедолх бацойи, гӀалгӀайи, нохчийи метташ.

ЦӀи

Ӏилманхоша нахски ткъовронах «вайнаьха метташ», «ночх-гӀалгӀай метташ», а также «кистий метташ» е «кистий-бацой метташ» е «бацой-кистий метташ» аьнна цӀераш йоахаш хиннай.1970-ча шерашкара денз «вайнаьха» яха литературни термин дӀачӀоагӀъеннай цу тоабанна тӀехьа, цо чулоац гӀалгӀайи нохчийи метташ[1].

Даржар

Географи

Нахско-селий меттай дезала юкъе 30 мотт ба[2]. ГӀалгӀайи нохчийи метташ дукхагӀа даьржа да ГӀалгӀай мехкеи Нохчийчеи, эггара кӀезигагӀа ба цу меттала къамаьл дераш ДаьгӀастеи ГӀозлой мехкеи, Гуржехьеи. Диаспораш кхыча мехкашка а я: Йорданхой мехка (3 эзар хиллала), Казахехьа,ГӀиргӀизхой мехка, Туркехье (10 эзар), Сире, Украине, Узбекехье[1]. Бацой мотт бувцараш бах Зево-Алвани юрта Гуржехьа[1]. Нахски метташ тохкаш къахьийгачарех ба Ӏилманхой Н. С. Трубецкой, Н. Ф. Яковлев, Ю. Д. Дешериев, Ф. Г. Оздой, Е. А. Бокарёв, А. А. Магометова, А. Е. Кибрик, М. Е. Алексеев, иштта арахьара Ӏилманхой А. Дирра, В. Шульце, Х. ван ден Берга, Дж. Николса, Э. Харриса и Ж. Отье[3].

Дукхал

Нохчий мотт 7 диалектах латт:

  • Нохчмахкой диалект цун ларда тӀа латт литературни мотт — 1,5 млн саг бувцараш,
  • Аьккхий (2 тайпа) — 100—150 эзар саг,
  • ЧӀаьбарлой (3 тайпа) — 60—80 эзар саг,
  • нашха (ГаланчӀожа) — 100 эзар саг совгӀа,
  • Шарой — 40 эзар саг совгӀа,
  • Итумкхаьллапа (5 тайпа) 100—150 эзар саг,
  • кистий — 12 эзар саг

2015-ча шера нохчий мотт лелабераш 2 млн совгӀа саг хиннав. ТӀехьарча хана диалекташ ийнай, нохчий мехкахой диалекта тарра йолх кхыйола диалекташ а.

Бацой мотт гӀалгӀай метта тара ба — 3 эзар саг ва бувцаш. Цхьабакъда гуржий метто юкъера баьккхаб.

Кхыча метташцарча гаргалонах йола гипотезаш

ЛаьрххӀа долча литературанна юкъе урартийи хурритийи метташца иберийско-кавказски меттай гаргало хила мег аьнна хьоахадаьд;

  • Г. В. Церетели. К вопросу об отношении урартского языка к иберийско-кавказской группе языков. (Тезисы доклада). — Тбилиси, 1953. — С. 37, 39.;
  • Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту. — Тбилиси, 1954. — С. 104.;

Белгалдаккхар

  1. 1 2 3 Дешериева, 1999, оа. 166.
  2. Введение в нахско-дагестанские языки. Д.С. Ганенков. Хоам хьаийца таьрахь: 7.10.2025.
  3. Нахско-дагестанские языки. bigenc.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 7.10.2025.

Литература

  • Дешериев Ю. Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов / АН СССР Институт языкознания; Чечено-Ингушский НИИ истории, языка и литературы. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1963. — 600 экз.
  • Дешериев Ю. Д. Нахские языки // Языки Азии и Африки. — М, 1979. — Т. III.
  • Имнайшвили Д. С. Историко-сравнительный анализ нахских языков. — Тбилиси: «Мецниереба», 1977.
  • Чокаев К. З. Нахские языки. — Грозный: «Книга», 1992/3. — 192 с. — 2000 экз.
  • Дударов М. А-М. ГӀалгӀай къам 1944-ча шера СибарегӀа дигаро метта юкъе йитача исторен ханий ларех лаьца (гӀал.) // Сердало : газет. — 2018. — № 1.

ТӀатовжамаш