Пакистан

Рувики материал
Бусалба Республика Пакистан
урду اسلامی جمہوریہ پاکِستان
ингал: Islamic Republic of Pakistan
Байракх Герб
Байракх Герб
Девиз: «Iman, Ittehad, Nazm (Иман, ЦхьоагӀо, Низам)»
Гимн: «Qaumi Tarana»
Pakistan (orthographic projection).svg
Кортамукъале яьккха таьрахь

1947-ча шера маьцхали 15-гӀа ди

(Йоккхача Британех)
Паччахьалкхен мотт урдуи ингалсийи
НанагӀала Исламабад
ЙоккхагӀа йола пхьеш Карачи, Лахор, Фейсалабад
Кулгалдара кеп федераци йола Ло:Кхмсмешанная республика
Президент Ариф Алви
Премьер-министр Имран Хан
Паччахьалкхен ди сунний ислам
Лаьтта
 • Деррига 803 940 км² (34-гӀа я Дунен тӀа)
 км²
Бахархой
 • Дукхал ↗207 774 520[1] саг
 • Бахархой дӀаязбар (2017)  саг
 • Бахархой айххал 258,45 саг/км²
ВВП
 • Еррига (2016) 984,205 млрд[2] долл. (26-гӀа)
 • Цхьан сагá 5084[2] долл.
ВВП (ППС)
 • Еррига  долл.
 • Цхьан сагá  долл.
ВВП (номинал)
 • Еррига  долл.
 • Цхьан сагá  долл.
ИЧР (2018) ↗ 0,562[3] (юкъера; 150-гӀа моттиг)
Валюта пакистанера рупи (PKR, код 586)
Интернет-домен .pk
Код ISO PK
Код МОК PAK
Телефоний код +92
Сахьата оаса +5[4]
Машений лелам аьрдехьа[d][5]
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Пакиста́н (я) (урду پاکِستان [paːkɪˈst̪aːn] — «цӀеначара лаьтта», ингал: Pakistan [ˈpækɪstæn] е [pɑːkiˈstɑːn]), бӀарчча цӀи — Бусалба Респу́блика Пакиста́н (урду اسلامی جمہوریہ پاکِستان Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ингал: Islamic Republic of Pakistan) — ЗӀилбухерча Азера паччахьалкхе. Хьахиннай 1947 шера Британий ХӀиндехье йийкъачул тӀехьагӀа[6].

ЗӀилбухехьа Ӏарбий форд ба. Лаьттацара гӀай: ХӀиндехье — 2912 км (малхбоалехьа), Афганехье — 2430 км (гӀинбухе-малхбузехьа), ХӀиран — 909 км (зӀилбухе-малхбузехьа), Ченкехье — 523 км (гӀинбухе-малхбоалехьа). Бахархой дукхалага хьежача ший 218 066 558 сагаца Пакистан пхелагӀча моттиге латт дунен тӀа[7]. 2020-гӀча шера дагарбеш нах дӀаяьзбаьчох эггара дукхагӀа бусулба нах бахача мехкашта юкъе шоллагӀа латт — 178 млн саг (ХӀиндонезена тӀехьа — 205 млн). Цхьанкхийттача къамий организацени, Къамий доттагӀалеи, Дунен таьрга организацени, Шанхая цхьана болх бара организацени доакъашхо я Пакистан, иштта «Тоаба 77» яхача дегӀайоагӀача мехкай тоабá юкъейода.

ЦӀи

«Пакистан» яхача деша овлага дуллаш маӀан хьадаьккхача, «цӀеначара лаьтта» аьнна хьадоал из фаьрсий метталеи, урду-метталеи (pāk «цӀена» яхача дешах[8]). Стан (ستان) яха суффикс «моттиг» аьнна маӀан дола фарсий дош да, иштта цун гарга да санскрита sthāna (स्थान) яха дош а да[9].

Мехка цӀи дагаехар кортамукъале яккха гӀерташ хьинаре къехьегаш хинна Рахьмат Ӏали ва 1936-ча шера. Ший «ХӀанз е кхы цӀаккха»[10] яхача брошюра чу кепатеха хиннай цо мехка цӀи («ПАКСТАНЕ ваха ткъаь итт миллион бусалба вош»). «ПАКСТАН» яхар («и» алап доацаш) акроним я — Британий ХӀиндехьен пхин гӀинбухерча регионий цӀерий алапех: «П» — Пенжаб, «А» — Афган (пуштой  (эрс.) (гӀа.), «К» — Кашмир  (эрс.) (гӀа., «С» — Синд  (эрс.) (гӀа. хӀаьта «тан» Белуджистанах я[11][12][13][14]). «i» алап хьааларгахьа аттагӀа хургдолаш тӀехьагӀа юкъедаьккхад[15].

Тархьар

Шира зама

Мохенджо-Даро цӀувна статуетка
Коа тӀара эздий гувлабенна Султан Махмуда Газневи яхачун ков
Сикхий доал  (эрс.) (гӀа. хиннача ханара мимараш  (эрс.) (гӀа. дохадаь дола Бадшахи маьждиг

В.з. хилалехьа III—II-ча эзаршерашка Пакистана лаьттан тӀа адамлен тархьаргахьа эггара къаьнагӀарча цивилизацен — Хараппой цивилизацен юкъарче хиннай. В.з. хилалехь II-ча эзаршерá Пакистана аренаш тӀа ареш баха хайшаб. Македонера Искандар малхбузерча хӀиндий аьлашта духьала (масала, Таксила аьлá) вахар бахьан долаш цу регионашка яний  (эрс.) (гӀа. товшхал чуйоалл. Низ бола Кушанера паччахьалкхе хьахул — буддизм дӀай-хьай ялара хьалхара кхуврч.

Вай заман VIII-ча бӀаьшера мехка территорен тӀа гӀолла ислам даржа долалу. Юкъерча бӀаьшерашка йоккхий бусулба паччахьалкхенаш хьахул (Газневидаши, Гуридаши хьалха а болаш). XIII бӀаьшера Моалой импере лоаттама юкъе дода хӀанзарча Пакистана лаьтташ, тӀаккха из вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа юкъе дода Тимуридий паччахьалкхен  (эрс.) (гӀа. (из а цхьа ха яьлча кагегӀча паччахьалкхенех екъалу). Тимуридий династен цхьан доакъошхочо XVI бӀаьшерá Сийлахь боккхийча Моголий импери  (эрс.) (гӀа. йиллай. Импери е́ха́чул тӀехьагӀа XVIII бӀаьшера Синдеи, Белуджистанеи, Пенджабеи сикхий национализм айлу.

Колонезаце зама

XIX бӀаьшера хӀанзарча Пакистана лаьтташ ингалсий эскараша хьаяьккхарца Британий ХӀиндийчен юкъедехьад.

Пакистана лоархӀаме хьалххо хиннав цу хана Мухьаммад Икъбал (оазархо, ХӀиндий Бусулба Лиган да). 1930 шера цо дувца оттадаь хиннад Пенджаби, Синди, ГӀинбухе-малхбузехьара гӀайнацара провинции, Белуджистани чу а йодаш кортамукъа бусулба паччахьалкхе кхоллар. Массанена юкъара хургйола цӀи аьннар 1933 шера Кембридже деша ваьгӀа студент Чаудхури Рахмат Али ва[⇨]. 1940 шера маьтсела бетта 24-ча дийнахьа Лахоре тархьара резолюци тӀаийцай. Цо кортамукъача паччахьалкхен чу бусулба юкъарло хилара принципаш дӀачӀоагӀъяьй.

ХӀанзара ха

1947 шера Британий ХӀиндехье екъача хана Бусалба Лиган[16] болх бахьан долаш дукхагӀа бусулба нах ба́хаш йола ХӀидостана шахьараш (гӀинбухен-малхбоалехьареи гӀинбухен-малхбузехьареи) юкъе а йодаш Пакистан паччахьалкхе йиллай. Пакистана хьалхара инарал-губернатор Мухьаммад-Ӏаьла Джинна хиннав, мехка хьалхара премьер-министр — Лиакат Ӏали Хан. 1958 шера мехка духхьашха тӀемаца Ӏаьдал хувцаденнад — деррига доал инарал Мухьаммад Айюб Хáнага кхаьчад.

1965, 1971 шерашка Пакистана тӀемаш  (эрс.) (гӀа. даьд ХӀиндехьеца. 1971 шера Малхбоалехьарча Пакистанах Бангладеш яха кортамукъа паччахьалкхе хул. 1977 шера Пакистане шоллагӀа тӀеман гӀовттам хул. Цу юкъагӀа Хетта́ча Американ Штатий оагӀарахьа хиннай из цо лоалах уллача Афганистане муджахӀидийи оагӀув хьаллоацача хана. МуджахӀидаш тӀом бе Ӏомалу тупаш Пакистане йоахкаш хиннай цу хана. Мухьаммад Зия-уль-Хьакъ яха мехка-да 1988 шера маьцхали бетта 17-ча дийнахьа фецарча катострофе венначул тӀехьагӀа урхал сената тхьамада волча ГӀулам Исхьакъ Хана тӀаэц.

Мехка-даь болх лелабеча ГӀулам Исхьакъ Хана парламента керда хоржамаш оттадад. Цига дукхагӀа мел бола кхадж тесса коттаяьннай «Пакистана халкъа парти». Мехка премьер Беназир Бхутто хилар. Кердача Ӏаьдало демократикан бокъонаши кортамукъаленаши меттаоттаяьй, иштта Геттара чоалхане хьал а дӀадаьккхад. Бакъда мехкара хьал дӀахо а талхаш хиннад, Синде къовсамаш хулаш хиннад. 1990 шера Бхутто Ӏаьдал отставке дахийттад.

Хоржамаш хинначул тӀехьагӀа керда мехка-да Наваз Шариф хержав.

1990 шерашка Ӏабдул-Къадыр Хан хьалха а волаш ядерни программа дегӀайоалаяр йолаяьй, из бахьан Хеттача Америка Штаташа Пакистана духьала санкцеш увттаяй. 1999 шера цӀаькхазза а тӀемаца Ӏаьдал хийцад]]. Урхал инарал Первез Мушаррафага кхаьчад.

2000-гӀа шерашка денз Пакистана гӀинбухен-малхбузехьара регион Вазиристан Талибан яхача болама керттера чӀоагӀале хул. 2004 шера ма дарра доал талибаша хьадаьккхад

2001 шера тов бетта 11 дийнахьа Пакистана официале талибай оагӀув лацар соца а даь Хетта Америка Штаташа талибашта духьале яран оагӀув лаьцаб.

2008 шера Пакистане бахархошта юкъера юкъара хоржамаш дӀадехьад Беназир Бхутто éр бахьан долаш кӀеззига гаьна даьха дале а. Кхаж дукхагӀа «Пакистана халкъа партена» тассарца цо толам баьккхаб, тӀаккха «Пакистана бусулба лигаца» альянс яьй цар. 2008 шера маьцхали бетта 18 дийнахьа Первез Мушарраф мехка-даь поста тӀара дӀаваьннав импичмента кхерам болаш. Из дӀаваьнначул тӀехьагӀа хиннача хоржамашка Пакистана халкъа партен кандидат Асиф Али Зардари котта а ваьннав Пакистана мехка-да хьахиннав.

2009 шера этинга беттá долча дараша хьаяьхачох[17] Афганистанаца гӀай додача лаьттаех Пакистана Ӏаьдала доал дӀадаьннад. 2009 шера села 7 дийнахьа Пакистана премьер-министр Юсуф Реза Гилани хьакхайкадаьд ше терористаш халакбе амар денналга. Авиаци, танкаш, йоккхий топаш а юкъехьош Сват округа администрацен юкъарче —Мингора пхьа хьайоаккхаш болхаш доладаьд.

2011 шера бекарга бетта 28-ча дийнахьа Ангар-Ада пхьенна юхе гӀайнацара конфликт хиннай Афганистанаи Пакистанаи юкъе. Афганистана 12 салтеи Пакистана цхьа салтеи вийнав латаре. Кхаь Пакистана зоврхочоа бархӀа маьршача вахархочоаи човнаш яьй[18].

Бахархой

Пакистана демографен график
Пакистана айхе

Пакистан эггара дукхагӀа нах бахача мехкаех я (207 774 520 вахархо[7], дунен тӀа 6-гӀа моттиг — 2017 шерара хьисап деш нах дӀаязбарах).

ДукхагӀа мел бола бахархой Инд-хин атагӀа ба. Пакистана йоккхагӀа йола пхьанаш мехка малхбоалехьа йоахк (Карачи, Лахор, Равалпинди иштта дӀахо). Пхьанашкара бахархой — 36,38 % (2017 шерá[7]).

Къамай лоаттам: пенджабхой — 44,7 %, пуштой — 15,4 %, синдхаш — 14,1 %, сарьяки — 8,4 %, мухӀаджираш — 7,6 %, белуджи — 3,6 % и др. (6,3 %).

Калаши

Бахархой 50 % дийша ба (маӀача наьха 63 %, кхалнаьха 37 %, 2005 шера оценка).

Метташ

Пакистана конституце 251-гӀа статьяс хьаяхачох мехка къаман мотт урду ба[19] иштта ла́шкари аьнна цӀихеза а болаш. Бакъда официале гӀулакхашка ингалсий мотт лелабар могаду, нагахьа санна къаман меттах хувца из яхаш амар хинна деце[19]. Пакистана провинцешка иштта баьржа ба панджабхой, синдхий, белуджий, пуштой метташ.

Пакистана берригача бахархоех къамашта юкъера наьна метта процент:

Номер Мотт 1998 дӀаязбарах[20] 1986 дӀаязбарах 1965 дӀаязбарах 1953 дӀаязбарах
1 Панджаби 44,15 % -- -- --
2 Пушту 15,42 % 14,15 % 12,47 % 10,16 %
3 Синдхи 14,1 % 9,54 % -- --
4 Сирайки 10,53 % 9,54 % -- --
5 Урду 7,57 % -- -- --
6 Белуджий 3,57 % 3,02 % 2,49 % 3,04 %
7 Кхыдола метташ 4,66 % -- -- --

Ди

Бадшахи маьждиг

Пакистан бусулба динга бехкача наьха дукхалга хьежача шоллагӀа латт дунен тӀа (ХӀиндонези яьлча)[21] сунний лоархӀача нахага хьежача а шоллагӀа йоагӀ[22]. Бахархой 96 % бусулба ба: 91 % — сунний, 5 % — шиӀий.

Пакистана паччахьалкхен ди сунний ислам ба.

Динаш:

Укх дунен чу ахьмадхоех бусалба нах ца лоархӀаш паччахьалкхе яц Пакистан мара, хӀана аьлча Мухьаммад Пайхамарах (Даьлера салот-салам хилда цунна) тӀеххьара пайхамари элчеи лархӀац цар[24]. Пакистане яхаш йола ахмадхой юкъарло дунен тӀа эггара йоккхагӀа я.

ЙоккхагӀйола пхьеш

Пакистана йоккхагӀа йола пхьеш бахархой дукхалах (2010)[25]
N Пхье Моттиг Бахархой N Пхье Моттиг Бахархой
1 Карачи Синд 13 205 339 11 Саргодха Пенджаб 600 501
2 Лахор Пенджаб 7 129 609 12 Бахавалпур Пенджаб 543 929
3 Фейсалабад Пенджаб 2 880 675 13 Сиалкот Пенджаб 510 863
4 Равалпинди Пенджаб 1 991 656 14 Суккур Синд 493 438
5 Мултан Пенджаб 1 606 481 15 Ларкана Синд 456 544
6 Хайдарабад Синд 1 578 367 16 Шекхупура Пенджаб 426 980
7 Гуджранвала Пенджаб 1 569 090 17 Джанг Пенджаб 372 645
8 Пешавар Хайбер-Пахтунхва 1 439 205 18 Рахимъяр-Хан Пенджаб 353 112
9 Кветта Белуджистан 896 090 19 Мардан Хайбер-Пахтунхва 352 135
10 Исламабад нанагӀала 689 249 20 Гуджрат Пенджаб 336 727

ЙоккхагӀа йола пхьанаш яда моттигаш

Пакистан хӀанзехьа долаш дац меттигера карта.

АдминистрацегӀа екъаялар

Провинцеш

№ Регион Администраце юкъ Статус Майда[26],
км² 		Баха нах[27][28],
чел. (2011) 		Айхе,
саг/км²
1 Белуджистан Кветта провинци 347 190 13 162 222 37,91
2 Хайбер-Пахтунхва Пешавар провинци 74 521 26 896 829 360,93
3 Пенджаб Лахор провинци 205 344 91 379 615 445,01
4 Синд Карачи провинци 140 914 55 245 497 392,05
5 Федерале нанагӀалан территори Исламабад федерале территори 906 1 151 868 1269,98
6 Федерале доал ду тайпан территореш Пешавар федерале территори 27 220 4 452 913 163,60
7 Азад Кашмир Музаффарабад Пакистаний Кашмира территори 11 639 3 631 224 311,99
8 Гилгит-Балтистан Гилгит Пакистаний Кашмира территори 72 520 1 155 755 15,94
Еррига 880 2541) 197 075 923 223,89
1) Юкъарча арен юкъе ХӀиндийчен союза территореш юкъе йода Джаммуи Кашмири Ладакхи, вай хана Пакистана кара йола (ХӀиндийче Пакистанаца къувса территори).

округаш

Провинци округай дукхал
Белуджистан 30
Хайбер-Пахтунхва 25
Пенджаб 36
Синд 23
НанагӀалий лаьтта 1
Тукхамий лаьтта 7 агентствои 6 гӀайна йистера лаьтташи
Азад Кашмир 10
Гилгит-Балтистан 7
Пакистан 132 округ, 7 агентство, 6 гӀайна йистера лаьтта

Литература

  • Белокреницкий В. Я., Москаленко В. Н. История Пакистана. ХХ век. — Москва : Крафт+, 2008. — ISBN 978-5-93675-137-0.
  • Белокреницкий В. Я. Пакистан. Особенности и проблемы урбанизации. — М. — 1982
  • Ганковский Ю. В. Народы Пакистана (основные этапы этнической истории). — М. — 1964
  • Густерин П. Тайны семейства Бхутто // Азия и Африка сегодня. 2008, № 5.
  • Каменев С. Н. Пакистан. Государственные финансы и экономическое развитие. — М. — 1982
  • Плешов О. В. Ислам и политическая культура в Пакистане. М. — 2005

Белгалдаккхар

  1. ↑ [1] (тӀакхоачача боаца тӀатовжам)
  2. ↑ 1 2 Report for Selected Countries and Subjects
  3. ↑ Human Development Indices and Indicators (ингал.). Программа развития ООН (2018). — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2018.
  4. ↑ Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019
  5. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  6. ↑ История Пакистана, 2008, оа. 5.
  7. ↑ 1 2 3 CENSUS. CENSUS - 2017 PAKISTAN (2017). Хоам хьаийца таьрахь: 7.09.2017. Архиваци яьй оригинала тӀара 29.08.2017.
  8. ↑ Raverty, Henry George. A Dictionary of Pashto.
  9. ↑ Monier-Williams Sanskrit Dictionary (1872). Хоам хьаийца таьрахь: 28.04.2015. Архиваци яьй оригинала тӀара 21.06.2015.
  10. ↑ Choudhary Rahmat Ali. Now or never: Are we to live or perish for ever? Columbia University (28.01.1933). Хоам хьаийца таьрахь: 4.12.2007.
  11. ↑ Поспелов, 2002, оа. 319.
  12. ↑ Choudhary Rahmat Ali. Now or Never. Are we to live or perish forever?. — 1933. — 28 наджгоанцхой.
  13. ↑ S. M. Ikram  (эрс.) (гӀа.. Indian Muslims and partition of India. — Atlantic Publishers & Dist, 1995. — С. 177. — ISBN 978-81-7156-374-6.. — «These sentiments were presented on behalf of our thirty million Muslim brethren who live in Pakistan, by which we mean the five northern units of India, viz. Punjab, North-West Frontier Province, Kashmir, Sind and Baluchistan (Pakistan--land of the pure--was later adopted as the name of the new Muslim state, and spelled as Pakistan).».
  14. ↑ Rahmat Ali. Rahmat Ali ::Now or Never 2. The Pakistan National Movement. Хоам хьаийца таьрахь: 14.04.2011. Архиваци яьй 19.04.2011.
  15. ↑ Roderic H. Davidson. Where is the Middle East? (ингл.) // Foreign Affairs : magazine. — 1960. — Vol. 38, no. 4. — P. 665—675. — DOI:10.2307/20029452. — JSTOR 20029452.
  16. ↑ История Пакистана, 2008, оа. 63.
  17. ↑ Пакистан//Военное зарубежное обозрение, № 6 2009
  18. ↑ Pak-Afghan relations: Border clash mars peace overtures (28 бекарга 2011).
  19. ↑ 1 2 [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch4.html The Constitution of Pakistan: Part XII: Miscellaneous Chapter 4: General].
  20. ↑ Перепись населения. Хоам хьаийца таьрахь: 25.06.2012. Архиваци яьй оригинала тӀара 12.09.2011.
  21. ↑ Muslim Population — Statistics About the Muslim Population of the World
  22. ↑ PakistanPaedia — Religions in Pakistan
  23. ↑ Перепись населения Пакистана 1998 года
  24. ↑ Хан, Навида. "Нарушение прав государством: Служение духовной дилемме через торговую марку, «Сараи Ридер», 2005 год: законодательные акты, стр. 184. Архиваци яьй 26.06.2011.
  25. ↑ Pakistan: largest cities and towns and statistics of their population (ингал.). World Gazetteer. Хоам хьаийца таьрахь: 11.01.2011. Архиваци яьй 21.08.2011.
  26. ↑ Information of Pakistan (недоступная ссылка — история). Хоам хьаийца таьрахь: 2.07.2012. Архиваци яьй 27.03.2012.
  27. ↑ census-preliminary pakistan population
  28. ↑ City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пакистан&oldid=126455784»