Селасат
| Селасат | |
|---|---|
| |
| Ӏилман классификаци | |
|
Домен: Эукариоташ | |
Селасат (эрс: И́волга, лат: Oriolus) — доккха доаца сийрда оалхазар да, цаӀ мара дац «селасата» яхача дезала чура, гӀинбухера ахбуре юкъара Ӏалама лоаттаме даьржа долаш. Цо бӀи бу Европеи Азеи Енисей хин малхбоалега.
Белгалонаш
Алкхашкал дукха йоккхагӀа яц: йӀоахал 24—25 см, ткъамаш доаржалу 45 см, дозал 50—90 г[1][2]. ДегӀ дӀаьха да. Диморфизм яхаш сеи маӀи хилар къоастадеш бесагахьа белгалонаш я: маӀаяраши сеяраши шоайла тара яц. Боршачун петар дошо лесташ ӀажагӀа я, ткъамаши цӀоги Ӏаьржа да. ЦӀога йиста тӀа, иштта ткъамаш тӀа гуш да ӀажагӀа тӀадамаш. ЗӀокагара бӀаргашка кхаччалца бода Ӏаьржа оасилг. Се оалхазарий лакхера баьццара-ӀажагӀеи кӀалара кӀай бессеи я петар, юкъе дӀоаххала йоахк баьдегӀа йола бедараш. Ткъамаш баьццара лесташ сира да. зӀок маӀачара а сечар а цӀе-мора я, тоъал йӀаьха а, ира а я. Селасат сиха оалхазар да, кадай ткъоврон тӀара ткъоврон тӀа кхувсалу из. Сиха гӀетт из, хенахзӀокьеттаргаши шоршалаши мо. ГӀаттара сихал 40—47 км/с, амма маӀа оалхазараш шоайла тӀехьакхе гӀерташ гӀеттача хана 70 км/с сиха долх[3].
Вокализаци ший тайпара оазех латт. Ашарех тара йоацаш оаз йохийт селасато наггахьа, из оаз кхераденнача циска Ӏахара́ таралесташ хул. Цун ашараш шедан мукъамах а таралест, уж латт 3-4 даькъах: «фиу-лиу-ли». Иштта наггахьа лаьчийдар мо цӀогӀа а хоз цунгара «гигигигиги»[1][2][4][5].
Тайпаш
- O. o. oriolus Linnaeus, 1758. Цар дукхагӀа бӀенаш ду Европеи, Малхбузерча Сибиреи, Казахехьеи, Енисеяга кхаччалца малбоалегахьеи , Азеи Туркехьегареи Кавказерча лоамашкареи, юкъерча Иранагареи Фергана къухага, Зайсан хига, Алтаяга кхаччалца. ДӀаух Малхбоалерчеи ЗӀилбухерчеи Африкеи, ХӀиндиче гӀинбухе-малхбузегахьа[6][7].
- O. o. kundoo Sykes, 1832. Цар бӀенаш ду Казахехьен зӀилбухехьа, Юкъерча Азе малхбузехьа Амударьяйи Сфрдарьяйи байссейнашкара Чу, Или, Тянь-Шаня хин къухашка кхаччалцца, зӀилбухегахьа Памирагеи, Афганистанагеи, Белуджистанеи Кашмиреи лоамарча шахьарашкеи, Гималаяшкеи, хӀиндий Майсур штатагеи кхаччалца[7].
Ареал
Селасаташ оалхазарашта юкъе даьржа тайпа да. Цар дӀалоац еррига Европа, уж кхоач гӀинбухегахьа 63° с. ш. хиллал Суомийи Свенийи мехкашкеи, 61° Эрсечен европан даькъа тӀеи[8]. Британерча гӀайренаш тӀа бӀенаш дац, наггахьа нийслу Силли гӀайренаш тӀеи, Ингалсий мехка зӀилбухерча берйистеи[9]. Азорски гӀайренаш тӀа а Медейра тӀа а бӀенаш дац[10]. Азерча бӀений ареала дӀалоац еррига малхбузера оагӀув Енисей хигеи, Малхбузерча Саянагеи, Джунгарски Алатаугеи кхаччалцца[1].
Лела моттигаш
Лаккха гаьнашта юкъе йоаккх цар шоай вахара дукхагӀйола ха, мел сийрда петар яле а, уж атта зелац гаьна ткъоврошта юкъе. Сийрдача хьунашка лел, лакха гаьнаш йолча — гӀабазийи, дакхийи, михийи хьундоакъошка. Екъача моттигашка из лел дукхагӀа тугая йоархӀашта юкъе. Наггахьа мара гац дехка хьунашка[3].
Баьдеча хьунашка кӀезигагӀа лел, амма нах лелача паркашка, бешамашка вӀалла ца кхераш лел уж[1][11][12]. ГӀетта лакха гӀетт — 2700 м кхаччалцца Таласски Алатау[13], 2300 м Руанде 4300 м Танзане[14][14].
Яржар
Селасат мооногамни долча оалхазарашта юкъейода. БӀенаш деча мехка ханнахьа юхаерзац уж. Уж цӀайоагӀа керда буц гучаяьнначул тӀехьагӀа. Юкъерча Эрсече уж цӀайоагӀа маьтсела бетта шоллагӀча даькъе. Селасаташ шера цкъа яхк, дизза бӀенаш го йиш я Малхбоалерча Германе, ХӀиспане, Бельге, Шувцарехье, Марокко[15].
Цун бӀи баьца мергӀилгех даь тускарах тара хул. Диаметр 12—16 см, бӀен лакхал 6—9 см, паьшка диаметр 8,5—11 см, пьашка кӀоаргл 4—5 см[16].БӀен чухьа гӀа а, петар а, нувхаш а нийслу. БӀенаш деш цар моллагӀбола кхоачам хьу, масала, Дунен хьалхара тӀом болча хана цар шоай бӀенашта лерхӀаш дӀакхихьад гарга хиннача човнаш ехкача пункташкара бинташ.[3]. БӀи беча хана, маӀача селасато кхоачам хьатӀакхухь, сечо из дӀанийсбу.
БӀенаш цар лакхача метте ду. Уж чӀоагӀа хул, мух хьекхача, миха дохалургдоацаш. Цар бӀенашта бӀар тӀаэттар хиннав цӀихеза Россе орнитолог, публицист Бутурлин Сергей Александрович — керда хьабаь бӀи ткъовронгахьа Ӏочусетте хул, хӀаьта кӀоригаш хьахинначул тӀехьагӀа, цар дозал бахьан долаш, из са духьала йолча оагӀонгахьа бода[17]. БӀен чу 4 (3-5) фуъ нйислу. Фуий боарам (28—33) х (21—23) мм[16],дозал 0,37—0,48 г[18]. Фуаш тӀа ягӀа 13-15 дийнахьа. Хьахиннача кӀоригашта дас, нанас хьатӀакхухь нӀовцискаш, тӀехьагӀо комараш. кӀоригаш гӀетта йолалу 15-17 ди даьлча[18].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 Коблик, 2001, оа. 271.
- ↑ 1 2 Рябицев, 2001, оа. 391.
- ↑ 1 2 3 Walther & Jones, 2008, p. 722.
- ↑ Mullarney et al., 1998, p. 340.
- ↑ Морозов, 1987, оа. 72.
- ↑ Mayr & Greenway, 1962, p. 127.
- ↑ 1 2 Famili Oriolidae. James C. Greenway. Хоам хьаийца таьрахь: 19.09.2008. Архиваци яьй 18.03.2012.
- ↑ Степанян, 2003, оа. 385.
- ↑ Sharrock, 1974, p. 28.
- ↑ Дементьев, Гладков, 1953, оа. 144.
- ↑ Миловидов, Нехорошев, 2002, оа. 97.
- ↑ Дементьев, Гладков, 1953, оа. 146.
- ↑ Ковшарь, 1974, оа. 6.
- ↑ 1 2 Mason & Allsop, 2009, p. 229.
- ↑ Cramp & Simmons, 1993, p. 228.
- ↑ 1 2 Михеев, 1975, оа. 163.
- ↑ Бутурлин С. А. Птицы // Животный мир СССР. — Москва — Ленинград: Детиздат, 1940.
- ↑ 1 2 Дементьев, Гладков, 1953, оа. 147.