Хьонк

Рувики материал
Хьонк
Хьонка къона лордаш
Хьонка къона лордаш
Ӏилман классификаци
ЦӀа:
Эукариоташ
Доалаче:
БаьцовгӀаш
Ралс:
Зиза хула
Класс:
Цхьа дакъа дола
ТӀехъаргӀа:
Lilianae
АргӀа:
Спаржа зизай
Дезал:
Амариллиса
КӀалдезал:
Хоха
Триба:
Хоха (Allieae Dumort., 1827)
Ваьр:
Хох
Кеп:
Хьонк
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
Allium ursinum L., 1753

Хьонк (лат: Állium ursínum, эрс: черемша́)[⇨] — дукха шерашка дахаш дола баьца баьцовгӀа. Хьонк Лук (растение)|Хоха (Allium) ваьрах кеп я.

БаьцовгӀа шера яьржа я Эрсечен дерригача доазон тӀа, Йистерча ГӀинбухе  (эрс.) (гӀа. ца лаьрхӀача, иштта Европе а хьатӀахул, цул совгӀа Азе цхьайолча доакъошка а[1].

Хьонк. Камчатка

Хьонк буаш а, лоралгахь лелабеш а ба. Цу гӀулакха акха багӀа хьонк а гулбу, дӀа а бу[2]. ГӀалгӀай даара юкъе лоадам бола дакъа лоац акха гулбаьча хьонко.

Хьонк къаьстта йола статус йолаш я, цхьайолча Эрсечен областашка а кхыча мехкашка а дӀабала кхерам бола баьцовгӀа я аьнна листамашка дӀаязбаь а ба[3].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала хьонк яхача дешал совгӀа иштта кхы а ши дош да: оаргами шуви. Оаргам оал мошача хьонках, шув оал кхаьчачох. Кхоккхе а дош фу овла болаш да ховш дац.

Эрсий меттала черемша аларал совгӀа кхы а кхыйола эршаш а я: «колба», «медвежий лук», «дикий чеснок»[4][5][6]. Терко тӀаозачох да «черемша» яха дош тюркий сарымсак яхача дешаца дувзаденна хилар (тур. sarimsak, sarmisak, гӀозл. sarimsaq, тат. сарымсак, каз. сарымсақ, гӀиргӀ. сарымсак, моал. саримсаг). Цу деша тӀара доагӀаш да саьмарсаькх яха гӀалгӀай дош а. Черемша яха дош хувцадалар цхьан цок оалача диалектага гӀолла чудаьнна хила дезаш да[5].

Ӏилман цӀера лат: ursinum яха кепа эпитет лат: ursus — «ча» яхача тӀара йоагӀаш я. Из дисад эрсий цӀерагахь а. Немцашкахь хьонках нем. Bärlauch — чан хох оал. Хьонк бӀаьсти духхьашха хьатӀабоаларех хилар бахьан долаш чаво дукха буъ хьонк, цу чу шортта витаминаш а я.

«Калба́» е «колба́» яха дош сибарерча ле́рашка да: кемероверча, красноярскерча, байкалйистерча, обь-тӀарча, хабаровскерча, новосибирскерча, гӀинбухен-красноярскерча, лоаман-алтаерча. СибарегӀа тюркий метташ ледеча къамашкара хьаийца да из дош: шорск. қалба, хак. халба, койб. калба, тоф. һылба — «черемша»[6].

Ботаникан оагӀорахьара сурт оттадар

Хох бӀаьха ба, 1 см гаргга сома а болаш, параллельно декъалуш дола хьоасий а доахкаш йола чӀибалаш а йолаш. Хох овлаца (маьчеца) хоттабенна бац.

ГӀад кхо са боалаш да, лакхал 15—50 см хул, лохагӀа лордий ботт тӀайоалаш да.

Лорд шиъ я, гӀадал кӀеззига лоацагӀа я, ланцета хьисапе е йӀаьхо я, 3—5 см шера я.

Чаьтарг кӀуджа е ахбура хьисапе да, зизаш дукха дагӀаш дац, кхаьта да. ГӀалгаш кӀай да, аьрхӀа е ира да, 9—12 мм дӀаьха а долаш.

Ботаникай сурт да О. В. Томе Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz яхача дешарга чура, 1885 (аьрдехьа)

КӀопилг бура хьисапе я, кхо са болаш. Ги герга да.

Зиза маьтсела бетта — аьтинга бетта тох[7].

Цунна гарга долча гӀумкий хьонках  (эрс.) (гӀа. зизагонахье йоккхагӀа хиларца эрг (9—12 мм шера), иштта лордий ботт а лоацагӀа я цун[8].

Баржари экологии

Хьонк баьржа ба Юкъерча Европе (Астри, Бельги  (эрс.) (гӀа., Чехи  (эрс.) (гӀа., Словаки  (эрс.) (гӀа., Немций мохк, Маджарче, Нидерландаш, Полхехье, Шувцарехье, Серби  (эрс.) (гӀа.), ГӀинбухерча Европе (Дани  (эрс.) (гӀа., Суомий мохк, Эрланди, Норгехье, Свенехье  (эрс.) (гӀа., Йоккха Британи), ЗӀилбухерча Европе (Румани  (эрс.) (гӀа., Молдави  (эрс.) (гӀа., Болгари, Янехье, Итали (Сицили чулоацаш), Фаьренгехье (Корсика чулоацаш), ХӀиспани), Украине, КӀайэрсече, Эрсече Кавказе, малхбузехьа, Урале, Сибире (Йистера ГӀинбухе мел йоацар). Кавказе (Эрмалойче, ГӀозлойче, Гуржехье), иштта Туркехье[1].

Хьонк дукха хӀамаш эшаш баьцовгӀа яц хьатӀахургйолаш, акхача лаьтташка сиха барж из керда лаьтташ сиха дӀа а лоацаш. Акха болаш кхыметтала Тундрага кхаччалца хьатӀахулаш ба[2]. ДукхагӀа Ӏи тӀалаттача атагӀенашка хьатӀахулаш ба хишта йисте, наг-нагахьа беша а лелабу. Цун эггара чам болашагӀъяраш лордаш я, +12…+17 °С йолча хана хьатӀахулача хана. +20 °С лакхагӀа хилча, чам талх цун моллагӀча хоха мо.

Хьонк дӀабувш а хул, цхьабакъда дукхагӀа хьунагӀа гулбу, къаьстта гӀалгӀаша. Сов дукха хьонк гулбарах лаьтта къедерзаш а хул[2].

Дарж гица дарж (хохашца доаржаде йиш йолаш ба, цхьабакъда из леладеш хайра саг вац). Хьонка лордаш дохьаш доаллача чӀагаркӀалгеи симиргеи  (эрс.) (гӀа. лордашта тара да[9], цудухьу из гулбеча хана фе хила веза.

Allium ursinum seedlings2.jpg
Allium ursinum (Bärlauch) - Blüte.jpg
Allium ursinum 09 ies.jpg
Allium ursinum ENBLA03.jpg
Слева направо: молодые побеги, соцветие, бутоны в разрезе, цветок

Лорабара статус

Хьонк дуккхача Эрсечен регионий ЦӀеча кинашкашка юкъебихьа ба (Брянска, Курска, Ленинграда, Липецка, Москван, Пскова, Рязана, Смоленска областаш, Ставрополера йист), иштта КӀайэрсече а, Летойче а, Латойче а, Украине а[3].

Химе лоаттам

Лордаши, гӀадаши, хохаши чӀоагӀа саьмарсаькха хьадж йоагӀаш хул, дукха аллиин яха гликозиди эфирни даьтташи доахк царех. БаьцовгӀа чу дукха аскорбина цӀалх йоалл (лордашка — 0,73 % кхаччалца, хохашка — 0,1 % кхачалца). Хьонк лоам лакхагӀа хьалтӀа мел боала дукхагӀа C витамин йоалл цох. Эфирни даьттех да винилсульфид, тиолаш, къоастабаь оттам боаца альдегид. Из доацаш баьцовгӀан массадолча доакъошка белок, белок, фруктоза, минеральни тухаш, фитонцидаш, лизоцим, каротин йоалл.

Лоадами лелабари

Доахана буабар дика дац, хӀана аьлча дулх во чам болш хул, тӀаккха шура — цӀе-ӀажагӀа бесара хул, цхьабакъда бежана шийна зе хилац цох.

Хьонк дӀабувш а хул, цунна дикагӀа йола йӀовхал — +12 градусагара +17 Цельсе градусга кхаччалца я. +20 градусал лакхагӀа йӀовхал хилча, хьонка чам талх, ишттал чӀоагӀа пайдане а хилац из.

Хьонках дика модз доаккх нокхараша, дургал лу цо.

Даара чу пайда эцар

Рейна атагӀа ягӀа хьонка буц

ГӀад а, лордаш а хох а баа йиш йолаш ба. Хьонка лордаш бӀаьсте зиза тохалехь гулъю. Лордаш саьмарсаькха чам болаш я, дукха С витамин йоалл царех. Хьонках кӀоанолг ду из цӀена болча хана, салаташка, супашка бетт, маькхашка чубехк. Буц яша йолл; Хьонк бокъа ца бича нийсагӀа лоархӀ, хӀана аьлча бокъбича ишта пайдане хилац из.

Кавказе хьонк бӀайха болаш буъ дукхагӀа мел йолча хана. ТӀаккха зиза тохалехь гулбаь оаргам маькхацеи тухацеи бийда болаш буаш а хул[10].

гӀалгӀай а нохчий а къаман даар санна лоархӀаш ба шуралла кхехкбаь хьонк. Цкъаза цкъарчоа шуралла а белийя, цул тӀехьагӀа машадаьтталла болл из, е юххьанцара машадаьтталла болл. Оаргам мара хилац буар, гӀалгӀашеи нохчашеи шув хайра баац[⇨][11].

ГӀалгӀаша, иштта хӀираша а, хьонки нахчеи техийя, маькхаш кийчъю.

Немцаша хьонк тохаш кийчъю маькх а (нем. Bärlauchbrot[12]) мерзамаькх а (нем. Bärlauchkuchen), иштта йӀайхача яа хӀамах тох, базилика когаметта тох ший пестонна тара йолча яа хӀамах (нем. Bärlauchpesto).

Лоралгахь лелабар

Хьонк биача хӀама яа догдоагӀа, дикагӀа шод ӀойоагӀа, кер болх бе болалу. Иштта фуса а, нӀаний, вар а йоаю цо. Цинга хилац из буаш хилча.

Буртойчен Закаменски шахьаре латта хьонк тӀабагӀа къух

Хьонкаца дарба ду дукха ха я, ширача янеша тӀехьа даьд цунца дарба, тӀаккха германхоша а, кельташа а, румаша а[13]. Неолита заман пхьанашта оахкамаш деча хана (Альпашта гаьна доацаш) хьонк корабеш хиннаб — 5000 шу хьалха а тӀехьа лелабаьлга да из[13].

Хьонк ширача замалахь денз склероза духьалара дарба лоархӀаш да «къонахчал лоаттадайташ бола». ЦӀийна чура холестерин лохаю цо, дегага болх хьабайта, цӀийна Ӏоткъам лохабу, хӀамаш хувцаялар меттайоалаю. Ширача Руме  (эрс.) (гӀа. а, Юкъерча бӀаьшерашка а гийги цӀийи цӀендеш дика лаьрхӀаб из[14]. В старинных медицинских трактатах черемша упоминается как надёжное предохранительное средство во время эпидемий чумы, холеры и других заразных болезней.

Хохах молхаш еш хиннай: «Урзал» — трихомонада бахьан долаш йолча кольпиташта духьала, «Урзаллин» — нӀод Ӏовча човнашта дарба деш[8].

Таксономи

Allium ursinum L. Sp. Pl. 1: 300. 1753.

Чан хох яха кеп Лук (растение)|Хох (Allium) яхача ваьра юкъе я, из ше Asparagales аргӀан Alliaceae дезала юкъе ба.

Классификация
  кхы а 24 дезал (Система APG II яхачох)   кхы а 870-нел совгӀа кеп
       
  Спражазизай  (эрс.) (гӀа. аргӀа     Хоха ваьр    
             
  Зизай е Гикъайла ралс     Хохий дезал     Чан хох яха кеп
           
  зизай кхы а 44 аргӀа
( Система APG II  (эрс.) (гӀа. яхачох) 		  кхы а 300 ваьр  
     

Синонимаш

Укх кепа синонимиканна е цӀераш юкъейод[К. 1]</ref>:

  • Aglitheis ursina (L.) Raf.
  • Allium latifolium Gilib., nom. inval.
  • Allium longipetiolatum St.-Lag.
  • Allium nemorale Salisb.
  • Allium petiolatum Ламарк, Жан Батист
  • Allium ucrainicum (Oksner & Kleopow) Bordz.
  • Allium ursinoides G.Don ex Sweet
  • Allium ursinum subsp. ucrainicum Oksner & Kleopow
  • Allium ursinum var. ucrainicum (Oksner & Kleopow) Soó
  • Allium ursinum subsp. ucrainicum Kleop. & Oxner
  • Allium vincetoxicum Pall. ex Ledeb.
  • Cepa ursina (L.) Bernh.
  • Geboscon ursinum (L.) Raf.
  • Hylogeton ursinum (L.) Salisb., nom. inval.
  • Moly latifolium (Gilib.) Gray
  • Ophioscorodon ursinum (L.) Wallr.

Хьонкаца дувзаденна Ӏадаташ

Эбербах яхача пхье хӀара шера «Эбербахера хьонка фестиваль» яхаш болх-меттигаш ю(«Eberbacher Bärlauchtage»)[15], хьонк яа хӀама юкъе лелабара хетадаь я из.

Нохчий мехка тӀехьарча хана саькура бетта хьонка хетаяь фестиваль дӀакхухь — «Honk fest  (эрс.) (гӀа.». Цига тайп-тайпарча дунен моттигашкара нах гул а луш шоай говзалца къувсалу дикагӀеи хозагӀеи хьонк хьан кийчбу хьожаш. Яхьарел совгӀа иштта гойтамаш а, дегустацеш а, мастер-классаш а хул цига.

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Хьажа TPL тӀатовжамга баьцовгӀан карточка чу.

Источники

  1. ↑ 1 2 Согласно данным Germplasm Resources Information Network. Смотри карточку растения
  2. ↑ 1 2 3 Краснопевцева А., Краснопевцева В. Ещё один кандидат в Красную книгу? Черемша на Хамар-Дабане // Волна : экологический журнал. — 2004. — № 38 (1). Архиве диллад 23 11 2008.  (Техкаб укх дийнахьа: 26.11.2025)
  3. ↑ 1 2 Allium ursinum: таксонах бола хоам ба «Плантариум» яхача проекте (баьцовгӀаш белгалйоахари кепий сурташ тӀадола атласи).
  4. ↑ Черемша — Макс Фасмера эрсий метта этимологе дошлорга чура.
  5. ↑ 1 2 Шипова Е. Н. Словарь тюркизмов в русском языке, издательство «Наука», Алма-Ата 1976 г.
  6. ↑ 1 2 Аникин, А. Е. Этимологический словарь русских диалектов Сибири, издательство «Наука», Москва, Новосибирск, 2000 г.
  7. ↑ Губанов И. А. 340. Allium ursinum L. — Лук медвежий, или Черемша // Иллюстрированный определитель растений Средней России : в 3 т. / И. А. Губанов, К. В. Киселёва, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М. : Товарищество науч. изд. КМК : Ин-т технол. исслед., 2002. — Т. 1 : Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 450. — 527 с. — 5000 экз. — ISBN 8-87317-091-6.
  8. ↑ 1 2 Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / отв. ред. Т. А. Работнов. — М.: Мысль, 1976. — С. 62. — 360 с. — (Справочники-определители географа и путешественника).
  9. ↑ [https://web.archive.org/web/20100804182445/http://kuking.net/8_1079.htm Черемша (Allium ursinum)] (неопр.). Kuking.net (2006). Хоам хьаийца таьрахь: 27.11.2025.
  10. ↑ Дикие съедобные растения / под ред. М. И. Бурского. — М.: Центр. тип. НКО СССР им. Кл. Ворошилова, 1941. — С. 35—38. — 40 с.
  11. ↑ Гешаев М. Вайнахская кухня. — Грозный, 2012.[оагӀув белгал ца йоаккха 3808 ди даьннад]
  12. ↑ Bärlauchbrot (нем.). Состав и краткое описание хлеба с черемшой. Baeckerei-schuhbeck.de. Хоам хьаийца таьрахь: 27.11.2025. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (26.04.2007) (нем.)
  13. ↑ 1 2 Bärlauch — der wilde Knoblauch. Хоам хьаийца таьрахь: 28.11.2025. Архиваци яьй 2007-19-08.
  14. ↑ Черемша. Хоам хьаийца таьрахь: 28.11.2025. Архиваци яьй 26.02.2007.
  15. ↑ Eberbacher Bärlauchtage. Хоам хьаийца таьрахь: 28.11.2025. Архиваци яьй 18.02.2007.

Литература

  • Медвежий лук // Доккха советий энциклопеди : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 157—160. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
  • Губанов И. А. 340. Allium ursinum L. — Лук медвежий, или Черемша // Иллюстрированный определитель растений Средней России : в 3 т. / И. А. Губанов, К. В. Киселёва, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М. : Товарищество науч. изд. КМК : Ин-т технол. исслед., 2002. — Т. 1 : Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 450. — 527 с. — 5000 экз. — ISBN 8-87317-091-6.

ТӀатовжамаш

  • Allium ursinum (ингл.): таксонах бола хоам ба Tropicos яхачп сайта тӀа.
  • Allium ursinum: таксонах бола хоам ба «Плантариум» яхача проекте (баьцовгӀаш белгалйоахари кепий сурташ тӀадола атласи).
  • baerlauch.net (нем.) — хьонка хетаяь йола немций сайт: «Bärlauch — Ail des Ours — Allium ursinum — wilder Knoblauch»
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хьонк&oldid=126538552»