ГӀалгӀай гӀалай ди
| ГӀалгӀай гӀа́лай ди | |
|---|---|
 Россе студенташ ба ГӀалгӀай гӀалай ди дездеча, Пхьуй, ГӀалгӀайче, 2025 шу | |
| Тайпа | Дагалоацама ди |
| МаӀан | гӀалгӀай архитектурай цӀей |
| Дезду | ГӀалгӀайче |
| Таьрахь | маьтсела бетта 3-гӀа шоатта |
| Ӏадат | гӀалгӀай архитектуранна хетаяь йола тайп-тайпара мероприятеш яр |
ГӀалгӀай гӀа́лай ди (эрс: День ингушских башен) — паччахьалкхен доаца хӀара шера маьтсела бетта кхоалагӀа долча шоатта дийнахьа ГӀалгӀай Мехка белгалдеш дола дагалоацама ди да. Ширача гӀалгӀай архитектуранна, къаьстта, гӀалгӀай гӀалашта, вӀовнашта хетадаь да из.
ЦӀейнах лаьца
Духхьашха ГӀалгӀай гӀа́лай ди белгалде лаьрхӀад 2021 шера. ГӀалгӀай Республика Мехкдас ший амарца кӀимарса бетта 9-ча дийна дӀачӀоагӀдаьд из хӀара шера маьтсела бетта кхоалагӀа долча шоатта дийнахьа дездаш хургда аьнна. Цу дийнахьа гӀалгӀай архитектура хьаькъехьа тайп-тайпара товшхала а Ӏилман а мероприятеш дӀакхахьа лаьрхӀад[1]. ЦӀей вӀашагӀделлад гӀалгӀай къаман тӀехьале лораяра духьа а, кхувш доагӀа ноахал товшхалаца дегӀадоаладара духьа а, даьшкара йиса йолча гӀалгӀай архитектуран хам бари цунца боча хилари наха юкъе дӀачӀоагӀдара духьа а[2]. Укх тайпара0 официальни долча сийдаро, шеко йоацаш, ГӀалгӀайчен монументальни долча тархьараца хьашт хилар алсамдаргда аьнна хет[3]
Ширача гӀалгӀай архитектуранна дуккха хана денз терко еш хиннаб тайп-тайпара Ӏилманхой. 1740-гӀча шерашка Вахушти Багратиони яхачо белгалдаьккхад, гӀалгӀашта «гӀишлош йотта хов кхерахи кӀирацеи, царех цар цӀенош а, гӀалаш а, гӀапковнаш а хьалду»[4]. ТӀехьагӀа гӀалгӀай архитектура шоай белхашкахьа хьоахаеш хиннаб: Л. Л. Штедер, П. С. Паллас, Ю. Клапрот, М. Ф. Энгельгардт, И. П. Бларамберг, В. Ф. Миллер; тӀаккха дӀахо советий хана чухьа — Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Б. К. Далгат, Е. И. Крупнов, Байсаранаькъан Мурад, А. Робакидзе, А. Гольдштейн, иштта кхыбараш а[5]. Юкъерча бӀаьшерашка цӀихеза гӀалгӀай тӀоговзанчаш хиннаб[6]: Янд (Аьрзера), Оахаранаькъан Дуго (Фуртовгара), Лаьнанаькъан Даьци (Фуртовгара) Чуранаькъан Хазби (Фуртовгара), Барханой Баки (Барханера), Дударанаькъан Ерда (Хьулера), Йовлой Арсмак (Йовлера), Хоаной Хинг (Хаьнера), Аьлданаькъан Таьт-Боткъа (ТӀаргамара), Баркимхой къонгаш (Лакхереи, Юкъереи Лохереи Озиг) — ишта, гӀишлош йоттара пхьоал леладеш бӀарчча тайпаш а хиннад. Царех да, вӀовнаш къаьстта тӀехдика хьалйотташ хинна, Баркимхой[7][8].
Белгалдаккхар
- ↑ В Ингушетии учрежден новый республиканский праздник – День ингушских башен / Официальный сайт Республики Ингушетия, 09.07.2021.
- ↑ Ректор ИнгГУ Фатима Албакова посетила мероприятие ко Дню ингушских башен / Официальный сайт Ингушского госуниверситета, 21.05.2022.
- ↑ Тайны башенных столетий Ингушетии / «Кавказ сегодня», 02.06.2022.
- ↑ Вахушти Багратиони, 1904, оа. 152.
- ↑ Дахкильгов И. Древняя ингушская архитектура. — 2003. — Т. 1. Архиве оттадаьд: 1.07.2016.
- ↑ Муталиев Т. Х.-Б, Чахкиев Д. Ю. Славные сыновья и дочери Ингушетии. С. 47.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 126.
- ↑ Хасиев С.-М. А. Из истории развития кустарных промыслов чеченцев и ингушей в дореволюционном прошлом (обработка металла и камня) // Хозяйство и хозяйственный быт народов Чечено-Ингушетии. Грозный, 1983. С. 25.
ТӀатовжамаш
 | Укх лустама́ кхыдола РУВИКИ лустамаш тӀатовжаш дац. |