Йовли
| Юрт | |
| Йовли | |
|---|---|
| Йовли | |
 | |
| 42° с. ш. 44° в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Хьалхара хьоахаяр | XIII бӀаьшу (Довта Хучбарах бола оалам) |
| Лакхал | 1450 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805023 |
| Код ОКТМО | 26620450211 |
|
|
|
Йовли (эрс: Йовли, Евлой) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл.
Административни лоархӀаш хилча Йовли ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я. Йовлера доккхагӀчарех лоархӀаш дола гӀалгӀай Йовлой тайпа хьаарадаьннад.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Йовли» оал[2]. Эрсий меттала яздаь тайп-тайпара нийслу: «Йовли»[3], «Евлой»[2].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Йовли статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Йовли ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3].
Статусага диллача, Йовлех лоархӀ иштта Тиша Йовли а, гӀалгӀай ӀаьдалагӀа уж ший къаьстта хӀара ше ший тархьар а долаш кхала яле а.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай мехка зӀилбухерча оагӀорахьа лоам улл Йовли. ЖӀайрахах малхбоалехьа улл из Эса́ гаьна доацаш. Йовлена гарга яда кхаьллаш я: малхбузехьа — Хьайрахи Тхьаба-Ерди, гӀинбухен-малхбоалехьа — Паьлинги Тиша Йовлии.
Сахьата оаса
Йовли, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].
Тархьар
Йовли маца йиллай тешшаме ховш дац, амма кхаьлий цӀерех хьахов, укхаза хьабаьхкараш, Тишача Йовлера а баьнна укхаза хайшалга. Тархьаре укхаза баьхаб къаьнарча гӀалгӀай йовлой тайпах бола нах, уж, Тишача Йовле санна, говраш лелаярца цӀихеза хиннаб, тӀаккха юртара мехкарийи кхалнахи — говза маха баккхарца[5].
Кхаьлла доазон тӀа йисай кхерах яь гӀалий хьисапе гӀишлош, гӀалгӀай классически гӀалаши гIалгIай архитектурай кхыдола сийлингаши да уж. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. И. Догбежев, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, А. С. Сулейманов, Чахкенаькъан Жабраил, кхыбола Ӏилманхой а[5].
Тахан Йовле хаьрца ягӀаш цхьа вӀови нах чубаьха пхи гӀалеи мара яц. ВӀов 4 гӀат йолаш хиннай тӀом дӀабу Ӏургаш вӀалла я а йоацаш. Гобаьккха еррига гӀапаца хьахетта а йолаш юкъерча бӀаьшерий чаккхен гӀап-гӀалаш йолаш лаьттай Йовли. Йовлена гаьна доацаш маьлхара кашамаш да латташ, иштта юхе йовлоша чӀоагӀа еза лоархӀаш моттиг а хиннай цига текъа а ухаш[6].
Бахархой
| 2010[1] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Йовле[7].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011). Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 36.
- ↑ Чахкиев, 2009, оа. 35.
- ↑ Карта села ЙОвли сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 23.07.2026.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
