Фуртовг
| Нах баьха моттиг | |
| Фуртовг | |
|---|---|
| Фуртоуг | |
| 42°50′40″ с. ш. 44°39′10″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Тархьари географии | |
| Йиллай | XVII бӀаьшера |
| Лакхал | 1210[1] м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[2] саг (2010) |
| Катойконим | фуртовгахо, фуртовгахой |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205808001 |
| Код ОКТМО | 26620410111 |
|
|
|
Фуртовг, е Фуртог (эрс: Фуртоуг) — ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг. ЖӀайраха шахьаре улл, административни ЖӀайраха муниципальни кхоллама юкъейоагӀаш я. Фуртовге гӀалгӀай архитектуран массехк тархьара объект я: 2 вӀови, 4 гӀалеи, 6 маьлхара кашеи, 1 валаргӀалеи (Оахаранаькъан Дуго дӀавелла), 1 элгаци ― Дик-Сели. Фуртовгера хьабаьннаб оахаранаькъани, боранаькъани, лаьнанаькъани[3].
Таханарча дийнахьа Ӏохьрахаяь объекташ а еррига кхаьл а паччахьалкхен доалахьа я, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника́ юкъейоагӀаш а я.
ЦӀи
Хьаяхачох, Фуртовгах цӀи туллача хана къовсам баьннаб шин[4] (массехк[5]) тайпанна юкъе, — «тхаи-тхаи тайпан цӀи тилла еза», — яьхад цар. Хьалхарча заман чухь гӀалгӀаша гӀолгашца къоастабеш хиннаб цхьабола къовсам а. ТӀаккха цхьанне аьннад: Хьадувла гӀолг лонгаргья я вай. Цо беннача кхаджаца цӀи тулларгья укх юртах. ХьалхагӀа гӀолг «фур» яхача оагӀон тӀа ежай, шоллагӀа «тов» ежай. Иштта цӀи тиллай, йоах, укх юртах, «Фурто́вг» аьнна. Из деш хиннад зӀамигача берах цӀи туллача хана а, е кхыбола моллагӀа а къовсам хилча[4][5].
Кхаьла цӀи гӀалгӀай меттала иштта лелаю «Фурто́г» аьнна а[4][6], хьагучох, овла Фур+тов+г бале а, хьаалар Фуртог аьнна хьахинна цхьа ха я.
Географи
Фуртовг Кистий чӀоже ул Ӏарамхи (Кистийхи) аьтта оагӀорахьа, Дика дукъ оалача Маьтлоаман маьлха боса. Фуртовгал тӀехьашка аьшка мушаца мара тӀавоалалуш воацаш пен мо нийса Ӏочуйодаш моттиг я хий чудетталуш — Хурхалче — цига ӀодоагӀа Фуртовгера хурхал[4]. Гаьна доацаш Пхьарий кӀоаг боал.
Тархьар
Фуртовгерча некрополашка (лаьттан кӀалхарча кхерах яьча яьшкаш чуи катакомба хьисапе кашамашкеи) кораяьй IX бӀаьшера йола боарза пхьарса гӀозарчи, кизгаши, гӀалкхаши, чӀовгаши, топпара пхьегӀаши. XVIII бӀаьшера Фуртовге баьхаб Кавказе цӀихеза хинна бола тӀоговзанчаш Оахаранаькъан Дугои, Лаьнанаькъан Дации, Чуранаькъан Хазбии. Дуго дӀавелла воалл Фуртовге ягӀача валагӀала чу.
1880 шера Фуртовге геологе экспедицена керте а латташ вена хиннав цӀихеза эрсий Ӏилманхо Дмитрий Менделеев. Фуртовгерча хурхала тӀа ваха а хиннав из, цунна цӀи а туллаш[7].
Маьтсела бетта 1981-ча шера 15-ча дийнахьа Оахаранаькъан ГӀапур ваьхача цӀагӀа музей хьайийлай. Цу чу гойташ я къаьнара хӀамаш, масала, лоамароша даа хӀама кийчдеш хинна гӀалгӀай кхуврч, пхьегӀаш, иштта къаьна сурташи документаши.
Инфраструктура
Юрта цхьа урам я — Боди-Хьажий цӀерагӀа[8]. Цига йоалл Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йола цӀа-музей.
Укхаза Ӏобаь хинна цӀихеза нах
- Оахаранаькъан Элмарза ЧхьагӀа (1850—1914) — эггара хьалхара гӀалгӀай этнограф, мохктохкар, юрист[9];
- Оахаранаькъан СаӀида ГӀапур (1890—1920) — Даькъасте Советий Ӏаьдал даккхара кулгалхоех цаӀ.
- Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар (1895—1940) — бӀалгӀанча, ГӀалгӀайчен эггара хьалхарча белха-говза суртачех цаӀ.
- Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек (1895—1942) — гӀалгӀашта юкъера хьалхара фекемахо, иштта вовзаш хиннав «Таджикехьен хьалхара фекемахо» аьнна[10].
Галерея
Фуртовг. XX бӀаьшера юхьиг.
ХьоалчагӀа Фортовге. XX бӀаьшера юхьиг.
Оахаранаькъан, Фуртовг. 1920 шерашкара сурт.
Фуртовгера хурхал
Фуртовгера истинг.
._Aul_Furtoug,_Ingushetia.jpg)
Белгалдаккхар
- ↑ Фуртоуг. Фото-планета. Хоам хьаийца таьрахь: 26.05.2015.
- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ Агиров, 2021, оа. 40.
- ↑ 1 2 3 4 Хьоашаланаькъан, 1989, оа. 14.
- ↑ 1 2 Мерешков, 1997, оа. 12.
- ↑ Цуров, 2015, оа. 5.
- ↑ Информационно-аналитический портал «Магас.Ру». Водопад в горном ингушском селении Фуртоуг назвали в честь русского ученого-химика Д.И. Менделеева. magas.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.02.2017.
- ↑ Ингушетия, Джейрахский район, Сельское поселение Джейрах, Фуртоуг. КЛАДР РФ. Хоам хьаийца таьрахь: 26.05.2015.
- ↑ Зейнеп Дзарахова. Чах Ахриев и этнография ингушей (к 160-летию со дня рождения) (недоступная ссылка — история). Сердало (8.12.2010). Хоам хьаийца таьрахь: 15.01.2013. Архиваци яьй 29.01.2013.
- ↑ Газдиевы-Базоркины в истории Ингушетии и России. Сердало (4.04.2011). Хоам хьаийца таьрахь: 13.01.2013. Архиваци яьй 21.01.2013.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Гадиев У. Б. Край башен и легенд — Горная Ингушетия // «Discours» : журнал. — 2016. Архиве диллад 8 11 2016.
- Чахкиев Д. Ю. Древности Горной Ингушетии. — Назрань: Эль-Фа, 2003. — Т. 1.
- Мерешков С. ГIалгIай ловзараш / оттадаьр Мерешков Султан. — Саратов : издательство «Детская книга», 1997. — 12 с.
- Р. Цуров. ГӀалгӀай мехка тамашийна моттигаш. Пхьари-кӀоаг // Сердало : газет. — 2015. — 16 июля.
- Хьоашаланаькъан Ӏаьла. Фуртоги Эзмии (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1989. — 15 оагӀой.
