Даьлите
| ерда | |
| Даьлите | |
|---|---|
 | |
| 42°49′38″ с. ш. 44°52′50″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Регион |
 ГӀалгӀайче |
| ГӀишлон тайпа | ерда |
| Хьалхара хьоахадар | 1787 шу |
| Хьаделлара таьрахь | VIII бӀаьшу |
Даьлите (эрс: Дялите) — ерда я лоаман ГӀалгӀайче. Кхарт кхаьлла гаьна доацаш гув тӀа йоалл.
Тархьар
Юкъерча бӀаьшера тӀехьарча хана детта, Кхартал гӀинбухехьа 400 метр[1] гаьна, лакхача гув тӀа дагӀа доккха ерд-элгац да. Из лакха да, чура малхбоалехьара оагӀув 4 метр я, малхбузехьара оагӀув 3,43 метр я, гӀинбухереи, зӀилбухереи оагӀонаш 8 метр я. Йиъсаьна гӀишло я из, тховнах 8 зӀил-кхера мара биса хиннабац. Пенаш кийчдаь хиннад тайп-тайпарча жӀаргашца. Пенашца дӀоаххала хиннай тархеш гӀандашта когаметта. ЖӀаргал лакхагӀа кораш да. Тхов тӀа лакхе а цхьан хана жӀарг даьгӀад. СанагӀа лакха хиннад. Элгац кӀира техача топпарах хьалдетта да. ТӀера хьаьха хиннад, топпарах чӀоргаш мара хӀама диссадац. Пенаш а, тхов а, моартал а кӀай бесса топпараца хьаьха хиннад. ХӀанзарча хана хаьрца да. ГӀинбухен оагӀарахьара герга етта, кхерах яь карт хиннай. ТӀера элгац кийчдаь хиннад бежана муӀашцеи а (саь) совкарчацеи. Уж пенах дӀахетта хиннай, чӀоагӀъяь[2].
Цох бола Ӏилман болх
Духхьашха из сийленг хьоахадаь хиннад XIX бӀаьшера Г. А. Вертеповс, тӀехьагӀо сийленг техка Ӏилманхой ба: Семёнов Л. П., Е. М. Шиллинг, Е. И. Крупнов, И. П. Щеблыкин, В. П. Кобычев, иштта Мужахой М. Б а, иштта кхыбараш а. Даьча тохкамаша а, тохкамаш деча хана гучайийнача белгалонаша а элгац дувз XIII бӀаьшераца. Даьлите цӀихеза цӀейсаг хиннав Долакханаькъан Ижи, чӀоагӀа хоза къамаьл долаши, хьаькъал долаши саг ва яхаш вовзаш хиннав цига баьхача наха юкъе[3].
ХӀанзарча хана
Сийленг тохкаш дукха болх баьб Мужахой Макшарипа 1977—1978 шерашка. Тохкамаш деча хана кораяьй хьайбай тӀехкаши, тӀаьска вийдаши, дото гӀалкхаши, пхьарсах ехка зӀанараши, иштта дукха кхыйола динца ювзаенна хӀамаш. Ерд-элгац айеннача метте улл, цунгахьа водаш аттагӀа да Келегара хьаволавенна. ХӀанзарча хана тхов беррига хаьрцаб, харцанза ба гӀинбухенгахьара пен[3].
2021-ча шера «Дзурдзуки» яхача тархьара-географе юкъарлоно пандеми дӀа а даьнна юхасеца лаьтта болх дӀаболабаьчул тӀехьагӀа экспедицеш йолаяьй. Иштта экспедицех Даьлите тахка лаьрхӀа, уж ЦӀейлоама тӀа хьалтӀабайнаб 2021-ча шера[4].
Белгалдаккхар
- ↑ Агиров, 2021, оа. 205.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 104.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 105.
- ↑ Экспедиция команды «Дзурдзуки» к святилищу Дялите на Цей-лоам. https://dzurdzuki.com/ (17.05.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 21.08.2025.
Литература
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.