Грамматикан таьрахь

Таьрахь (да) (эрс: число) — дукхал е цаI хилар хьахьокхаш бола грамматически гойтам ба. Таьрахь да цӀера къамаьла доакъой морфологен оагӀат.

Кхыча меттай таьрахь

Грамматически хьахьекха а ца Ӏеш, дукхал дукхача метташта юкъе лексически а хьахьокха йиш я «кӀезига» «дукха» яхача дешашца. Метташта юкъе цхьа мотт ба таьрахьа оагӀат вӀалла йоацаш. Кхо таьрахь долаш а да метташ: цхьоален, шоллен, дукхален. Цул совгӀа хила тарлу кхоален а, исчерпывающи дукхален а, гулдара дукхален а. Пирахан, вэньянь, къаьнара явай метташ — вӀалла таьрахь доаца метташ да.

ГӀалгӀай метта цӀердешай таьрахь

ЦӀердешай таьрахьо белгалду цӀераш, цар хьахьокхача хӀамай массалца вӀашидухьалъоттар: цхьоален таьрахье латтача дешо цхьа хӀама белгалъю, шиъ е дукхагӀа йола хӀамаш белгалъешдола дешаш дукхален таьрахье латт: кор — кораш, цӀа — цӀенош, форд — фордаш. ДукхагӀдола цӀердешаш цхьоален а дукхален а таьрахье лелаш хул. ЦӀердешай дукхален таьрахь хьахул суффиксаш тӀакхетарца е еррига лард эргаяларца.

ЦӀердешай суффиксаш

ЦӀердешаш дукхален таьрахье доал:

• суффикс -ш (аш) тӀакхетарца: гӀанд — гӀандаш, лаьтта — лаьтташ, кӀаьнк — кӀаьнкаш, лампа — лампаш;
• -аш яхача суффикса фонетически варианташ тӀакхетарца -еш,-ош: гали — галеш, чами — чамеш, оачув ― оачош;
• суффиксаш -наш, -нош, -маш тӀатохарца: коч — кочамаш, аре — аренаш, ди — денош, цӀа — цӀенош, са — саьнаш, га — гаьнаш, дегӀ — дегӀамаш;
• суффикс -й, -ий тӀакхетарца: эрсе — эрсий, гӀалгӀа — гӀалгӀай, ка — кой, болхло — болхлой;
• суффикс -рч (-арч) тӀакхетарца: ча — чарч, доа — доарч, кхокха — кхокхарч;
• суффикс -арий тӀакхетарца: нус — несарий, газа — гаьзарий;
• суффикс -аш, -раш тӀакхетарца а овлан оазаш хувцаяларца а: ехк — ахкараш, йост — астараш, йол — аьлаш.
ЦӀердешай дукхален таьрахь хьахул супплетивни наькъаца, еррига лард хувцаяларца: сесаг — истий, йоӀ — мехкарий, саг — нах, воӀ — къонгаш, уст — шерч.

Цхьадола цӀердешаш е цхьоален е дукхален таьрахье мара лелаш хилац. Цхьоален таьрахье мара хилац ер цӀердешаш:

• Доалара цӀердешаш: Лида, Магас, Шолжа, Наьсаре;
• Ӏалам белгалдераш: екхан, йоачан, шелал, ахка, малх, Ӏа;
• белгалои дари белгалдераш: къонал, къоанал, массал, говзал, майрал, сонтал, безам, эздел, тешам, теркам, эшам, кхерам, вахар, адар, тахкар, дувхар;
• вещественни хӀамаш белгалъераш: тух, бурч, шура, тӀоа, дотув, саьмарсаькх;
• гулдара цӀердешаш: жагӀа, тӀо, ахча, сом, адам.

Дукхален таьрахье мара ца хула цӀердешаш дукха дац. Уж да: бӀаргасаьнаш, чураш, йӀовхараш, духьараш, тувхараш, булкъаш.

Белгалдаккхар

ТӀатовжамаш