ЦӀердош

ЦӀердош (эрс: Имя существи́тельное) — къамаьла дакъа да, лексемий цӀера а класса а категорех дола. Керттерча къаьмаьла доакъоех дакъа да.

ЦӀердош оал саг е хӀама белгалдеча къаьмал даькъах. ЦӀердешо жоп лу мала? фу? яхача хаттара. ЦӀердешаш хувцалу дожарашца, таьрахьашца. ХӀара цӀердош кхаь классах цхьан классе хул: маӀача наьха, кхалнаьха, кхыча хӀамай. Предложене чу подлежащи, кхоачам, сказуеме цӀера дакъа хила йиш йолаш да.

ЦӀердешо цӀи йоаккха моллагӀча хӀаман шерача маӀанца; уж я − хӀамай цӀераш (шу, пен, кор, кӀод, соалоз), адамий (бер, йиӀиг, кӀаьнк, кхалсаг, саг), напагӀа цӀераш (ялат, хьоар, шекар, тӀоа, цӀалх), дийнатийи организмий цӀераш (циск, жӀали, къайг, хеназӀокъеттарг, цӀеначкъаьра, бактери, вирус, микроб), фактийи хиннарийи цӀераш (цӀи я́лар, спектакль, къамаьл, сагото, гӀайгӀа, кхерам, ираз), географий моттигаш (Эрсече, Наьсаре, ГӀалми, Башлоам, Ази), иштта белхай, хьалий, гӀулакхий куц (дикал, сихал, боадо, адар, ваӀан, латар).

ЦӀердеша морфологически белгалонаш

ЦӀердешаш, шоай маӀанга хьажжа, декъалу укх лексико-грамматически тоабашта: кхетамеи кхетамзеи, доалареи юкъареи; конкретнии абстрактнии; хӀамайи гудареи.

ЦӀердешаш гӀалгӀай метта декъалу шин тоабах: кхетамеи кхетамзеи. Нах белгалбеча цӀердешаех кхетаме цӀердешаш оал. Цар жоп лу «мала?» яхача хаттара. Масала: воӀ, нана, шуча, кӀаьнк, хьехархо, лоамаро. Сагагара дӀа мел иккхайола хӀамаш белгалъеча цӀердешаех оал кхетамза цӀердешаш. Цар жоп лу «фу?» яхача хаттара. Масала: оалхазар, жӀали, говр, къормац, гӀанд, коч, кор.

Эггара хьалха цӀердешаш кхетамеи кхетамзеи разрядашта декъадалар зийнад эрсий цӀи хезача Ӏилманхочо П. К. Усларас. Цо гучадаьккхад деррига цӀердешаш шоайла духаллатталга: цхьан оагӀорахьа нах белгалбоахаш, шоллагӀча оагӀорахьа дийнеи дийна йоацеи хӀамаш белгалйоахаш.

Кхетамеи кхетамзеи грамматически категории бахьан долаш шоайла духьаллатт нах белгалбоаха классаши кхыча хӀамай классаши^[1]^[2]^[3].

ЦӀердешай классаш

Грамматически класс оал цӀердешай классификацен категорех. Цунга хьажжа вай метта мелдола цӀердешаш ялх классах декъалу. Класс яха категори ювзаянна я цӀердешаша кхетамеи кхетамзеи хӀамаш белгалъеш хиларца. Цу тӀагӀолла шоайла духьаллатт нах белгалбоаха классаши дийнеи дийна йоацачеи хӀамай кхетам белгалбоаха классаши.

I. ва ; ба
II. я ; б а
III. я ; я
IV. да ; да
V. ба ; ба
VI. ба ; да

Доалареи юкъареи цӀердешаш

Деррига цӀердешаш шин даькъах декъалу: доалареи юкъареи. Цхьан тайпара хӀамаш белгалъеча цӀердешаех оал юкъара цӀердешаш (цӀа, форд, юрт, саг, говр, юрт, мохк, лоам, форд, хьу). Юкъара цӀердешашта духьаллатт доалара цӀердешаш. Доалара цӀердешаш оал цхьан тайпарча хӀамашта юкъе къаьстта цхьа хӀама белгалйоахача цӀердешаех. Доалара цӀердешаш да^[1]^[2]^[3]:

• антропонимаш (тайпан, наьха цӀераш): Ахьмад, Лейла, ЦӀулой, Оздой, Малсаганаькъан;
• зоонимаш (хьайбах жӀалех йоаха цӀераш): Марта, Марац, Борз, Долли, Гудар, Къулац;
• топонимаш (паччахьалкхений, нах бахача моттигий, лоамий цӀераш): ГӀалгӀайче, Бешлоам, Маьттлоам, Аьлте-Юрт, Эбарг-Юрт, Буро, МагӀалбик, Шолжа-ГӀала, Эса чӀож;
• космонимаш (седкъӀилман цӀераш): Сахула седкъа, Къулбехье, Малхбузе, Боккха Пхьу, Садов седкъа, Солса ГебагӀа, Ча Токхадаь Никъ, Чухье ГӀаьр, Дардза Къонгаш, Ийскогбарг, Кайран Седкъа, Маьлха ков;
• хрематонимаш (журналий, газетий, книжкай цӀераш): газета «Сердало», журнал «Лоаман Ӏуйре», роман «Беки къонгаш», берий журнал «СелаӀад».
• фиктонимаш: Наьрт Орстхо, Колой-кӀант, Цаген, Сеска Солса.
• гидронимаш (хин Ӏамий, фордий цӀераш): Шолж, Тирк, Эс, Ӏаьржа форд, Алмазхий, Нилхий, Аьге форд, Лаьттан Юкъера форд, Ӏарбий форд.

Литература

Аушева Э. А. Оздоева Э. Г. ХӀанзара гӀалгӀай мотт.Морфологи. — Наьсаре : «Кеп», 2021. — 211 с.

Мальсагов З. К. Ингушская грамматика со сборником ингушских слов. — Владикавказ : СВЕТ, 1925. — 31 с.

Гандалоева А. З. ГӀалгӀай мотт. — Наьсаре : Кеп, 2023.

[_41b6b8442103d144-1] ¹ ² Аушева, Оздоева, 2021, оа. 211.

[_13f11b07ab7dfb0e-2] ¹ ² Гандалоева, 2023.

[_899cd1aa13d5f5d3-3] ¹ ² Мальсагов, 1925.

[1]

[2]

[3]