Аффикс
Аффикс — (лат: affixus «дӀахетта»[1]), также форма́нт[2] или форматив[3], — овлах хетта, керда дош е деша кеп кхоллаш лелаю морфема я. Аффиксаш хул дошкхоллареи (ингалсий метта юкъе аффиксаш санна -ness и pre-), формакхоллареи (флексионни, -s, -ed) меттай аффиксаш санна). Овлеи аффиксаши шоайла вӀаши духьаллатта морфемаш я. Овла — деша лоаттама керттера дакъа да. Аффикс хила а ца хила а мегаш дола дакъа да. Овла массаза цӀи яккхара гӀулакх долаш хул, аффикс из гӀулакх доацаш а хила йиш я. Метта юкъе овлаш дукхагӀа да, духхьал овлах латташ хул дош, аффиксаш кӀезигагӀа я.
Аффиксаш екъар
МаӀанга хьажжа, аффиксаш екъ укх тайпара:
ЦӀи йоаккха (номинативни) гӀулакх леладераш (дошкхоллара аффиксаши чаккхенаши), цар керда дешаши дешай формаши кхолл: деша — де-ша-р — деша-р-хо; бер — бер-а — бер-аца. Цар лоалах латта морфемаш шоайла хотт: цӀе-н-нана, аш-ар-пхаьний, баьц-а-комараш. Суффикс (лат. Suffixus — тӀатеха) оал овлан тӀехьа а латташ, деша керда лексически е грамматически маӀан луча морфемах. Масала: деша — дешар — дешархо. Укх дешашка суффиксаша лексически маӀан хийцад, хӀара суффиксо керда маӀан а долаш дош кхеллад. ХӀаьта суффиксаша керда грамматичски маӀан а лу; говр — говраш (суффиксо -аш таьрахь хийцад), теш — тешар (суффиксо -ар ха хийцай), хоза-хозагӀа (суффиксо -гӀа белгалдеша дистара лагӀа кхеллад). ГӀалгӀай метта къоастаю суффиксаш: формакхоллареи дошкхоллареи.
Дешхьалхе оал, деша овлан хьалха а латташ, деша керда лексически маӀан луча, дошкхоллача аффиксах. М.: Ӏо-деша, дӀа-хьажа, юха-вола. Дешхьалхенаш вай метта куцдешаех хьахинна я. Дешхьалхенаш хандешашца лелаш хул. Уж деша хьалха шиъ, кхоъ хул. Масала: тӀакӀалтӀарвала, дӀааравала. Хандеша дер дерза оагӀув хьахьокх дешхьалхенаша. Масала: хьатоха, хьалтоха, чутоха, дӀатоха, Ӏотоха, юхатоха. Уж дилла цхьан язъю. Нагахьа санна дешхьалхенаштеи овланнеи юкъе дакъилгаш отте уж къаьста язъю. Масала: Ӏо ма язде, хьа ца оалаш ма Ӏелахь, хьа а аьле цӀагӀо.
Чаккхе оал дошхувцадалара морфемай (флексен) тайпах. Цун кертера гӀулакх да — деша формо кхыча формашца бувзам оттабар; бартбара гӀирс лоархӀ цунах метта юкъе. Чаккхенаш деша юкъе массехк грамматически маӀан долаш хул: дожар, таьрахь: воккха — воккхача, боккхий — боккхийча. Деша юкъера чаккхен моттиг формакхоллара е дошкхоллара суффиксан, е деша лардан тӀехьа я.
Лард оал кертера лексически маӀан хьа а хьокхаш, шийца формакхоллара аффикс а йоацаш долча, хувцалуш доацача деша даькъах: гӀанд-илг-аца, бах-ар-аш-а. Къоастаю хьахиннеи (гӀандилг, вахар, гӀозилг) хьахиланзеи (гӀанд, гӀоз, ваха) лардаш. Масала: нана яхача деша лардаш: нан-, нана-, наьн-, ноан- хьахиланза я. Чаккхе дӀаяьккхача юхедусача деша даькъах лард оал[4].
Аффиксашта юкъе эггара дукхагӀа яьржа я суффиксаши, префиксаши. Наггахьа мара нийсалац инфиксаши циркумфиксаши, инфиксаша дукхагӀдолча европан метташта юкъе йоацандаь, хӀаьта циркумфиксаш германхой метташта юкъе мара хилац.
Кхоачашдараш
- Продуктивни йоаца аффикс — дош кхоллаш наггахьа мара дакъа ца лоаца аффикс я, хӀанзарча метташта юкъе лелаеш яц.
- Продуктивни аффикс — дукхача метташка лелаеш я керда дешаш кхолларгахьа. Масала, эрсий метта юкъе: -чик, под-.
- Дошкхоллара аффикс — керда дешаш кхоллаш я. Масала, эрсий метта юкъе: пере-, -тель.
- Формакхоллара аффик — деша керда кепаш кхоллаш я. Масала, эрсий метта юкъе: нос-ивш-ий, окн-а, ходи-л-а.
Белгалдаккхар
- ↑ Словарь иностранных слов. — М.: Русский язык, 1989. — 624 с. — ISBN 5-200-00408-8.
- ↑ Термин формант введён Карлом Бругманом.
- ↑ Живов В.М. Форматив // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
- ↑ Оздоева, 2024.
Литература
- Аффикс // Большая российская энциклопедия. Том 2. — М., 2005. — С. 564.
- Gerdts, Donna B. (2003). The morphosyntax of Halkomelem lexical suffixes. International Journal of American Linguistics, 69 (4), 345—356.
- Montler, Timothy. (1986). An outline of the morphology and phonology of Saanich, North Straits Salish. Occasional Papers in Linguistics (No. 4). Missoula, MT: University of Montana Linguistics Laboratory.
- Montler, Timothy. (1991). Saanich, North Straits Salish classified word list. Canadian Ethnology service paper (No. 119); Mercury series. Hull, Quebec: Canadian Museum of Civilization.
- Оздоева Э. Г. ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Дошкхоллар. — Назрань : Кеп, 2024.