Акха дивизи
| Кавказерча къамай дошлой дивизи («Акха дивизи») | |
|---|---|
| Дивизен 2-ча бригадан эпсараш | |
| Йолаш хинна шераш |
маьцхали бетта 23, 1914 шу — тов бутт–ардара бутт 1917 шу |
| Мохк |
|
| Сенна юкъе | 2-ча дошлой корпуса́ |
| Тайпа | Дошлой эскар |
| Дукхал | 9875 |
| Йоаха цӀи | «Акха дивизи» |
| Йоакхо ер | сийлахь-воккха аьла Михаил Александрович |
| Дакъа лаьцад |
Хьалхара дунен тӀом: Днестра дехьера операци; Луцкий прорыв |
| Хьовдаш | |
| ЦӀихеза хьовдаш |
|
Кавказерча къамай дошлой дивизи, дукхагӀа йовз лоаццача цӀерах «Акха дивизи» (эрс: Кавказская туземная конная дивизия, «Дикая дивизия»[1] — дошлой дивизи я. Эрсий императора эскара юкъе 1914—1917 шерашка хинна тӀемхой хоттам ба. Акхача дивизе дукхагӀбараш (90 %) Россе имперен ӀаьдалагӀа бӀул де хьа ца бехаш хинна бола шоай лоӀама баьхка бусалба нах хиннаб — ГӀинбухен Кавказеи Кавказа дехьени бахархой. Россе дворянствох лоархӀаш болча дукхача наха эпсараш болаш бӀул деш хиннаб дивизе.
Тархьар
Кавказерча къамай дошлой дивизи Эрсий императора эскара юкъе вӀашагӀъеллай 1914 шера маьцхали бетта 23-ча дийнахьа Николай II-чун императора амарца.
Лоаттам
Дивизи лаьттай урхаленахи 3 бригадахи. ХӀара бригадо шишша дошлой сур чулоацаш хиннай, хӀара сура юкъе 4 бӀаь дошло хиннав.
Ераш хоттамаш хиннад дивизенна юкъе:
• 1-гӀа бригада лаьттай ГӀаьбартий дошлой сурах а (гӀаьбартийи малкхаройи юкъе болаш), 2-ча Селий дошлой сурах а.
• 2-гӀа бригада лаьттай Татрий дошлой сурах а (цу ханашка «Кавказ дехьера (Бакура) татрий» оалаш хинна гӀозлой юкъе болаш), Нохчий дошлой сурах а.
• 3-гӀа бригада лаьттай Черсий дошлой сурах а (ногӀойи, черсийи, абзойи, абхазойи, къаршийи юкъеболаш), ГӀалгӀай дошлой сурах а.
ДӀачӀоагӀъяь лаьтта хиннача штатах, хӀара дошлой сура юкъе хиннаб: 22 эпсар, 3 тӀема чиновник, 1 сурара молла, 575 лохерча чинех бола строевой бараш (баьреш), 68 лохерча чинех бола строевой боацараш.
Дивизех, иштта, дӀатеха хиннай ХӀирий гӀашлой бригадеи 8-гӀа Тана гӀазкхий артиллере дивизиони. ТӀехьагӀа, 1914 шера чаккхе 8-гӀча Тана гӀазкхий артиллере дивизиона когаметта хьатеха хиннай 2-гӀа Дошлой-лоаман артиллере дивизион.
Дивизен хьовда лакхехьерча амарца маьцхали бетта 23-ча дийнахьа оттаваьв паччахьа зӀамагӀа вола воша, Цун Лакхала свитай инарал-майор сийлахь-воккха Михаил Александрович[2]. Дивизен штаба хьаким оттаваь хиннав Лакхехьерча Керттерча баьччан Ставке бӀул деш хинна, бусалба ди лелабеш а хинна летой татре полковник Яков Давидович Юзефович.
В это время дивизией командовал брат Государя, великий князь Михаил Александрович. Его начальник штаба, полковник Юзефович, имел секретную инструкцию, в которой, между прочим, строжайше приказывалось беречь жизнь великого князя и, по возможности, не допускать его в сферу действительного огня. Михаил Александрович — человек по натуре скромный, но отнюдь не робкий, явно тяготился такой опекой. И, воспользовавшись однажды тем, что Юзефович после завтрака лег спать, велел оседлать коней и со своими адъютантами проехал к нам, на передовую позицию. После его отъезда в штабе дивизии поднялась суматоха, разбуженный Юзефович полетел вслед за великим князем и, отыскав его, стал уговаривать вернуться в штаб. Михаил Александрович, видимо смущенный, все же не обратил на это внимания и оставался некоторое время с нами.— Деникин А. И. Путь русского офицера
Дивизен хьовдаш
Командующий яхар, революцел хьалхагӀа хиннача терминологех, хьакима е хьовдан декхараш цхьан хаюкъа кхоачашдер яхилга хиннад. Дивизен хьакима даржан нийсса хиннай инарал-лейтенанта чин. Цу дарже инарал-майораш увттабеча хана командующий болаш бусаш хиннаб уж «инарал-лейтенант» звани царна хьаяллалца).
Дивизен хьакимаш
• 23.08.1914 — 04.02.1916 — командующий инарал-майор Е. И. В. свитай сийлахь-воккха аьла Михаил Александрович
• 20.02.1916 — 21.08.1917 — инарал-майор (12.07.1916 денз инарал-лейтенант) аьла Багратион Дмитрий Петрович
• 28.08.1917 — 02.09.1917 — командующий инарал-майор, аьла Гагарин Александр Васильевич
• 30.09.1917 — хх.хх.хххх — командующий инарал-майор, фаьрсий принц Фейзулла Мирза Каджар
Дивизен штаба хьакимаш
• 23.08.1914 — 22.02.1916 — полковник (10.09.1915 денз — инарал-майор) Юзефович Яков Давидович
• 25.02.1916 — 22.05.1917 — полковник (07.04.1917 денз — инарал-майор) Половцов Пётр Александрович
• 05.06.1917 — 25.10.1917 — полковник (03.10.1917 денз — инарал-майор) Гатовский Владимир Николаевич
• 25.11.1917 — хх.хх.хххх — подполковник Никитин Борис Владимирович
ТӀема оттами салтий вошали
Акха дивизен башха йолча белгалонех хиннай эпсараштеи баьрештеи юкъерча юкъмоттига Ӏаткъаш дола, ший хана дивизенна юкъе хьаэтта хинна ший тайпара дола моральни-психологе хьал. Ишта, лоамарочун-баьречун лоадам бола белгало хиннай яхь хилари, хӀаьта лай оамал а мотт хьекхар а вӀалла ца хилари. Эггара лакхагӀа лоархӀаш чинашии званеши хиннаяц, сага денали тешаме хилари хиннад.
Кавказерча къамашта юкъе лелош хиннача патриархальни-дезала оттамо ший лар юташ хиннай кавказхой сурий ва́хара тӀа. Эпсарий гулламашка баьрченашка каст-каста хувшабеш хиннаб боккхагӀа бола лерхӀаме бола нах, унтер-эпсарехи мугӀарарча баьрехи уж хиннабале а. Из доаггӀача тайпара лоархӀаш хиннад, хӀана аьлча дуккха салтий шойла гаргалонаш йолаш хиннаб[3].
Из северокавказских горцев, не привлекавшихся к воинской повинности (чеченцы, ингуши, черкесы, дагестанцы), была сформирована на добровольческих началах Кавказская Туземная дивизия, известная больше под названием «Дикая». Храбрость её всадников совмещалась с их первобытными нравами и с крайне растяжимым понятием о «военной добыче», что тяжело отзывалось на жителях районов, занятых полками дивизии.— Деникин А. И. Путь русского офицера
Дагалоацам
• 1920 шера Риге арахийцад Н. Н. Брешко-Брешковскечун книжка «Дикая дивизия». Книжка массехказза юха арахийца хиннад[4].
• Сергей Эйзенштейна «Октябрь» яхача кино чу (1927 шу) цхьан эпизода чу большевикаша агитаци ю «Акхача дивизен» салташта Корнилова гӀовттаме дакъа ма лаца яхаш[5].
• «Лавина с гор» яхача кино чу керттера турпал Анзор — «Акхача дивизен» ГӀаьбартий сура бӀухо ва. Сюжетах, из цӀавеча, С. М. Кировца вӀашагӀкхет из, Корнилова гӀовттамах лаьца оал Кировс: «…Да и дивизия ваша оказалась не такая уж дикая».
• 1998 шера «Анжи» футбола клуба болельщикий клуб вӀашагӀъеллай, «Дикая дивизия» аьнна цӀи а тилла[6].
• НТВ канало даьккха хиннача «Кавказцы в войнах России» яхача сериалах цхьа дакъа «Акхача дивизенна» хетадаьд (2006 шу)[7].
• 2012 шера аьтинга бетта 9-ча дийнахьа Наьсаре Дагалоацамеи Сийлени мемориале «Акхача дивизен» ГӀалгӀай дошлой сура сийленг хьадийлад.
• 2014 шера маьцхали бетта «Акха дивизен» 100 шу дизар дездеш МагӀалбика шахьаре монумент оттаяьй дивизе бӀул деш хиннача СоагӀапчерча 18 бахархочунна[8].
• 2016 шера Россия-24 телеканало гойтад документальни кинр «Дикая дивизия. Рыцари долга и чести».
• ГӀалгӀайче вӀашагӀъеллай «Акха дивизи» яхаш цӀи йола ди хехкаш сакъердлуш болча наьха юкъарлон организаци[8].
• Шолжа-ГӀалий тӀа 2010 шера хьайийлача Терроризма духьале еш байначар дагалоацама мемориало чулоац пхи кхертӀо, Нохчий дошлой сура эпсарийи баьрийи цӀераш хьалтеха.
Сурташ
Сергей Эйзенштейна «Октябрь» яхача кино чура кадраш (1927 шу).
Белгалдаккхар
- ↑ Анатолий Горлов. Всадники «Дикой дивизии». Российская газета (15.04.2014). Хоам хьаийца таьрахь: 13.01.2015.
- ↑ Р. Н. Иванов. Генерал-адъютант Его Величества. Сказание о Гуссейн-Хане Нахичеванском. — М.: Герои Отечества, 2006, с.171
- ↑ Гаврилов Ю. А., Шевченко А. Г.. Ислам и православно-мусульманские отношения в России в зеркале истории и социологии. — М.: Культурная революция, 2010, с.179-180
- ↑ Брешко, 1920.
- ↑ Сергей Эйзенштейн. Фрагменты из фильма «Октябрь» (недоступная ссылка — история). Seventeen Moments in Soviet History (1927). Хоам хьаийца таьрахь: 15.02.2011. Архиваци яьй 15.02.2012.
- ↑ Знакомьтесь, ДИКАЯ ДИВИЗИЯ! sports.ru (11.03.2010). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2019.
- ↑ Док. фильм НТВ «Дикая дивизия» (2006 г.). ИА Чечен-инфо (26.05.2018). Хоам хьаийца таьрахь: 7.09.2019.
- ↑ 1 2 Евлоев.
Литература
- Л. В. Беловинский. «Дикая дивизия» // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 171. — 784 с.: — ил. с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
- Брешко-Брешковский, Н. Н. Дикая дивизия : Роман в 2 частях / Н. Н. Брешко-Брешковский. — Рига: Мир, 1920. — 191 с.
- Н. Н. Брешко-Брешковский. Дикая дивизия. — М.: Московская правда, 1991.
- Дикая дивизия: сборник материалов. / Сост., авт. коммент. В. Л. Телицын. — М., 2006.
- Карпеев В. В. Дикая дивизия. «Эхо Кавказа» № 3, 1994.
- Опрышко О. Л. На изломе времен. — Нальчик, 1996.
- Опрышко О. Л. Кавказская конная дивизия. 1914—1917: Возвращение из забвенья. — Нальчик, 1999. 2-e изд. 2007.
- Олейников А. В. Национальные воинские формирования русской армии периода Первой мировой войны. // Военно-исторический журнал. — 2016. — № 3. — С.21-26.
- Шкуро А. Г. Гражданская война в России: Записки белого партизана ISBN 5-17-025710-4 ISBN 5-9578-1185-8 Примечания. (201)