Бусалба саг

Рувики материал
تخطيط كلمة الإسلام.png
ИСЛАМ
Ислама пхи бӀоагӀа
Имана бӀоагӀий
  • АллахӀ
  • Малайкаш
  • Пайхамараш
  • Супа йоазонаш
  • Къемат ди
  • Де́гӀа хилар
Тархьари викалаши
Ди лелабар/Ӏомабар
Товшхали юкъарлеи
  • Паччахьалкхенаш
  • Мар-сесаг хилар
  • Кхалнах
  • Исбахьале
  • ЦӀераш
  • Маьждигаш
  • Ханорг
  • Экономика
Хьажа иштта
Бусулбаш

Бусалба саг е бусалба (ва), дукх.т. бусалба нах е бусалбаш (ба) (эрс: Мусульма́нин, Ӏар. مسلم‎ [муслим], кхалсагах: مسلمة‎ [муслима(т)]) — ислама тӀехьава́зар; ислам леладеш вола саг.

Бусалбашта керттера дола супа йоазув Къуръан (КъорӀа) да. Къуръан Джабраил малайкага гӀолла АллахӀа ший Элчанга ﷺ доссадаь ший къамаьл да. Бусалба нах Къуръанои Ӏаламнаха гулламашка гулдаьча хьадисашкеи, суннато, яхар де дезаш ба бусалба нах[1].

Бусалба вола саг АллахӀ цаӀ веш ва — АллахӀ воацар Ӏибадат де хьакъ долаш кхы даьла ца хилар. АллахӀах бола хоам аль-Ихляс сурата чу ба цхьан даькъе: АллахӀ цаӀ ва, цхьанна хӀаманна эшам болаш вац, е ваь а вац цунна, е из а ше ваь вац. Бусалба наха йох цар шоай дин дукхача пайхамарашка гӀолла (масала, Нухь  (эрс.) (гӀа., ИбрахӀим, Муса  (эрс.) (гӀа., Ӏийса  (эрс.) (гӀа.) хьабенилга лоархӀ юххера Къематди даллалца цхьан кепара а болаш[2]. Исламо хьаяхачох, Къуръан мел доацаш деза йоазонаш хийца да, тӀаккха Къуръан цаӀ хувца ца луш хургдолаш да. Бусалба наха Мухьаммад ﷺ тӀеххьара АллахӀа Элча хиларца тӀаэц шийна тӀехьа кхы пайхамар хургвоацаш волча («Пайхамарий махьар»).

ЦӀи

Ӏарбий муслим (Ӏар. مُسْاِمْ‎) яхача деша маӀан да — «АллахӀа мутӀахьвийрзар» аьнна, Ислам (Ӏар. اِسْلاَمْ‎). ГӀалгӀай дош доагӀаш да Ӏарбий метта тӀара, цигара муслим гӀалгӀашка хьачудоагӀача юкъа «м» алап «б»-нах хувца а денна хьахиннад из. ГӀалгӀай меттала цхьан сагах лоацца бусалба ала а йиш я из дош цӀердош а долаш, бусалба саг ала а йиш я хьалхарча дешах белгалдоши шоллагӀчох цӀердоши деш. Эрсий меттала мусульманин оал, тӀаккха Россе импере царех магометане а, басурмане а оалаш хиннад.

Афганера нах Баги Бабуре, Кабул ламаз деш боахк

Бусалба наьха декхараш

Саг бусалба хургволаш из шахӀадат доалде дезаш ва: «Аз тешал ду АллахӀ воацар кхы даьла цахилар, иштта а тешал ду аз Мухьаммад АллахӀа элча хилар» аьнна. ШахӀадат доалдаьчул тӀехьагӀа деррига дин лораде дезаш ва бусалба саг, шахӀадат доацаш ислама бӀоагӀех лоархӀаш да иштта ламаз а, Мархий бетта марха кхабар а, загат дӀадалар а, Макка хьажол дар а[3].

Ислама бӀоагӀел совгӀа иштта имана бӀоагӀий а да. Царех цаӀ мукъа къоабал ца диро саг кераста ву. Царех лоархӀаш да:

  • АллахӀаца им диллар;
  • Малайкашца им диллар;
  • АллахӀа жайнашца им диллар;
  • Пайхамарашца им диллар;
  • Къематденца им диллар;
  • Де́гӀа́чунца им диллар: деррига дика а во а АллахӀагара хилар[4].

Мухьаммад Пайхамара ﷺ даӀватал хьалхагӀа

Къуръана тӀа мел хьоахавеш вола пайхамари элчеи, иштта царна тӀехьа мел ваьзари бусалба лоархӀаш ва. Аль-Ӏимран сурата 52-ча аята тӀа Ӏийсай хьаварийнаша оал: «АллахӀа новкъостий — тхо да; оаха им диллад АллахӀаца, Ӏа тхона тешал де, тхо бусалба хилара» аьле. Къуръан доссалца бусалба нах дезача йоазонаша яхар деш хинна хила безаш хиннаб: Мусайна дессача Товратои, Давуда дессача Забурои, Ӏийсайна дессача Инжилои яхар, АллахӀа салам моаршал хилда царна массанена а.

Баржар

Шоаш бусалба лоархӀача наьха таьрахь 1,7 млрд саг лоархӀ гаргга хьисап деш хилча[5]. Хоам боаржабеча гӀирсаша ислам дуне тӀа шоллагӀа боагӀа ди ба оал, иштта эггара сихагӀа боккхахулаш бола ди ба а оал[6][7].

Файл:Islam percent population in each nation World Map Muslim data by Pew Research.svg
Дуне тӀа шоаш бусалба лоархӀа нах, проценташках (Пью яхача тохкамаш деча юкъарченгара)

Шоаш бусалба ба оаларех 90 %-о шоаш сунний ба оал яхаш да[8]. Царна тӀехьа йоагӀаш йола тоаба шиӀий яр я (10 %)[9].

Абсолютни таьрахьагӀа шоаш бусалба лоархӀача наьха мехкасурт (Пью яха тохкамаш ду юкъарче, 2009)

Бусалба нах эггара дукхагӀа бах оал ХӀиндонезе, цига дунен таьрахь 12,7 % саг вах аьнна белгалдоах, цунна тӀехьа йоагӀаш я Пакистан (11,0 %), тӀаккха Бангладеш (9,2 %), цул тӀехьагӀа Мисаре (4,9 %)[10]. Бусалба наьха зӀамагӀа дола доакъош дахаш да иштта ХӀиндехьа, Ченкехьа, Эрсече, Къулбаседа Македонехьа, ХӀабише, иштта кхыча а.

Бусалбаш Эрсече

2002-ча шера хьисап деш ерригроссе нах дӀаязбаьчох, дукхагӀа бусалба лоархӀаш долча къамий нах 16,5 млн саг ва аьнна Ӏодагарваьв, из хул мехка мел вахачох 11 % гаргга саг. Карарча хана бусалба лоархӀаш 40 гаргга къам да Эрсече: абазинаш  (эрс.) (гӀа., маӀарлой  (эрс.) (гӀа., агӀлой  (эрс.) (гӀа., аьдагӀий, гӀозлой, гӀалгӀай, гӀиргӀизой, башкортой, доаргӀой, гӀаьбартой, казахаш, негӀий, лаьзгий, цӀахбий, тӀабасрой, татрий, узбекий, нохчий, гӀирмахой, сибарера татрий, иштта кхыбараш а[11].

Белгалдаккхар

  1. ↑ The Qurʼan and Sayings of Prophet Muhammad: Selections Annotated & Explained (ингл.). — SkyLight Paths Publishing, 2007. — P. 21—. — ISBN 978-1-59473-222-5.
  2. ↑ Фролова, 2006, оа. 7.
  3. ↑ Richard Hooker. arkan ad-din the five pillars of religion. United States: Washington State University (14.07.1999). Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 3.12.2010.
  4. ↑ Мухаммадрасул Загиров. Иман. Столпы веры мусульманина. Арканы имана. islam.ru. Сетевое издание islam.ru. — учредители: Благотворительный фонд «Путь». Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025.
  5. ↑ Махди Мухсин, Annemarie Schimmel, Малик Фазлур Рахман. Islam Encyclopædia Britannica. Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 20200210092158.
  6. ↑ The List: The World's Fastest-Growing Religions. Foreign Policy (14.05.2007). Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 21.05.2007.
  7. ↑
  8. ↑ Islamic Beliefs, Practices, and Cultures. — Marshall Cavendish, 2010. — С. 352. — ISBN 0-7614-7926-0.. — «A common compromise figure ranks Sunnis at 90 percent.».
  9. ↑ Shīʿite. Encyclopædia Britannica Online. — «Shīʿites have come to account for roughly one-tenth of the Muslim population worldwide.» Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 21.05.2012.
  10. ↑ Number of Muslim by country. nationmaster.com. Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 3.07.2007.
  11. ↑ Алов А.А., Владимиров Н.Г. Мусульманские этносы России. М.: Институт Наследия, 1996. — 122 стр. ISBN 5-86443-024. Хоам хьаийца таьрахь: 5.11.2025. Архиваци яьй 16.12.2013.

Литература

Фролова Е. А. История арабо-мусульманской философии. Средние века и современность / Институт философии Российской академии наук. — М.: ИФ РАН, 2006. — 199 с. — ISBN 5-9540-0057-3.

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Бусалба_саг&oldid=126439739»