Калхьар

Калхьар

Калхьар (я) (эрс: ручная мельница) — ширача хана леладаьча цӀагӀарча гӀирсашта юкъе кара кхестаю кӀа охьаш йола хьайра я.

Белгалонаш

Калхьар шин шаьрача кхерех лаьттай, цун диаметр хиннай 50-60 см. Уж ши кхера шоайла вӀаштабуллаш хиннаб. Юккъе оттаеш хиннай соа, цо хьалкхаьбаб лакхе улла кхера. Лакхехьарча хьаьркхерий йист кхоачалуча дӀадоллаш хиннад ко, мухь ахьа аттагӀа хургдолаш. Юкъерча Ӏурга чу хьажкӀа фийгаш Ӏочумехкадаьд, цул тӀехьагӀа хьаьра ко кхестадаьд. Цунца жувр дукха боаккхалуш хиннабац. Цкъа дуача пхьера́ е марта́ тоъалла кхоачам хулаш хиннаб цох.

Калхьар багахбувцамаи литератураннеи юкъе

Калхьарацара болх тӀагӀолла беш хиннабац. Ялат деза лархӀарга хьежжа, багах гӀолла ашараш лекхаш баьб хьаьрацара болх.

Калхьар кхестаеча хана оалаш хинна илли:
Ма -гац, ма -гац,
Хало-о да, хало-о да…
Сайга битал, битал сайга,
Сайга битал, битал сайга.
Хьовза, калхьар
Хьовза, калхьар, хьовза калхьар,
Бетта мажарг буаргба,
Хьовза, калхьар, хьовза калхьар,
Бетта мажарг буаргба.

«Беке къонгаш» яхача романа тӀа дукхача метте хьоахаяьй калхьар Боканаькъан Хаме Ахьмада. Лелаяргахьа из хала хиннай:

• Денна калхьар а ма йий ахьа езаш. Ца эхьача фу дуаргда? Вешта Кайпа-м, из беза кхера кхестабеш ший низ бехача пхьарсашта хала бале а, ахьа хьажкӀаш йолаш Далла хоастам беш я. Денна бешара хьа а йоахаш, маьлхе йокъаю хьажкӀаш, цкъаза Ӏаькъа чу мелъю. Шийна могаре калхьар а охьаргьяр Хьусена. Вешта мекъалла-м дацар Хьасана топпаралла валла.

• Аз е биса топпар дӀахьоаххашехь, калхьар хьакхостае хӀаьта,— юхахезар цӀагӀара наьна оаз. Хьасан йист а ца хулаш вагӀар, калхьар ца ахьа сискал ца юаш Ӏе а раьза вар из. Селла гоама дар цунна уж даш мо деза сийна кхертӀой. — Кхостой Ӏа? — аьнна, аракхайкар Кайпа цхьа юкъ яьлча. — ДогдоагӀий из кхестае! — Сискал яа-м дог доагӀар вай. — Волле, шинне а цхьана охьаргья вай, — аьнна, гӀеттар Рашид. КӀаьдвенначо са а лоӀаш, аргӀа а елла боахкар уж. Иштта аттагӀа бар из болх. Цу тӀа цхьанне хьакхестайора, вокхо хьажкӀаш чутувсар.

— Боканаькъан А., «Беке къонгаш»

Тара йола хьайраш

Оахьача кӀи фийгашка хьежжа хьаеш хиннай кара кхеста хьайра. Эрсаша а калхьара декхараш кхоачашдеш леладаьд «зернотёрка», «ступа» яха гӀирсаш. ТӀехьагӀо мара болабеннабац хини михеи низаца ялат ахьа. Иштта ширача хана хьайрашта юкъе лелаеш хиннай толкушаши толчеяши. Калхьар духхьал гӀалгӀаша лелаяьй. Кулгаца йолча моллагӀча хьаьра керттера дакъа хиннад — шаьра кхера. ХӀанзарча заман чухьа царна когаметта яьннай кофеӀоахьаргаши, блендараши.

Белгалдаккхар

Литература

Дошлоргаш

Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: Типография «Лаки Пак», 2021. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.

Кхыдола балхаш

• Малсаганаькъан А. А. Сельское хозяйство Ингушетии и пути его реконструкции. — Нальчик: Эль-фа, 1996. — 102 с.
• Грабовский Н. Ф. Экономический и домашний быт жителей Горского участка Ингушского округа // Ингуши. — Саратов, 1996. — С. 106-126.
• Боканаькъан А. «Беке къонгаш» / Заьзганаькъан А.. — Грозный: Книга, 1991. — 156 с.