Ялат
Ялат (эрс: зерно) — канаш доахкача, кхе е кхыча баьцовгӀай фийгий (буртигий) гуллам[1][2]. Из доацаш гӀалгӀай меттала ялат цу ялатах хьа мел еш йолча яа хӀамах ялат оал: маькх, сискал, олг, хьалтӀам, кхыяр. Даа хӀама деза хилар дувцача хана хьоаду ялат гӀалгӀай товшхалгахь, сискал мо; эрсий меттала цу маӀане хлеб яха дош леладу[2].
Ялата
 Арахьара сурташ | |
|---|---|
 |
Ячменное зерно (продольный разрез) |
Ялата буртигаш чухьа цхьа ги доалла сом ба. КӀи, Ӏаьржача кӀи, хьажкӀай, буртиг-берзан долча ке́меи, мукхеи фийгашка из сом берзан ба (чӀибалаш яьхкац), тӀаккха кема, мукха, дуга, берца, кхыча фуний а фийгаш зиза мордаш йоахкаш йоаллаш я. Фийгий дозал дукхагӀча даькъе эндоспермах да. Цун кӀалара да́ькъа чу хургдолча баьцовгӀан хитӀоара да. Ялата фийга тӀехьанахьа сомеи гини чӀибалаш йоахк[2].
| эндосперм | алейронови слой | хитӀоара | чӀибалаш | зиза морд | |
|---|---|---|---|---|---|
| КӀа | 81,1—84,2 % | 6,8—8,6 % | 1,4—3,2 % | 3,1—5,6 % | — |
| Кем | 51—61 % | 4—6 % | 3—4 % | 2—4 % | 20—40 % |
Кхе баьцовгӀай фийга чу эндосперм ялац. Цунна тӀехьанахьа гин чӀибал (чкъор) йоалл, чу хитӀоара доалл[2].
Химе лоаттам
| БаьцовгӀаш | ЯлатагӀахь мел йоалл, % | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| белокаш | махьараш | углеведоаш, клетчатка йоацаш | клетчатка | овкъараш | ||
| КӀа | кӀаьда | 12,0 | 1,7 | 68,7 | 2,0 | 1,6 |
| чӀоагӀа | 13,8 | 1,8 | 66,6 | 2,1 | 1,7 | |
| Ӏаьржа кӀа | 11,0 | 1,7 | 69,6 | 1,9 | 1,8 | |
| Мукх | 10,5 | 2,1 | 66,4 | 4,5 | 2,5 | |
| Кем | 10,1 | 5,2 | 58,9 | 9,9 | 2,0 | |
| ХьажкӀа | 10,0 | 4,6 | 67,9 | 2,2 | 1,3 | |
| Сула | 11,3 | 2,7 | 58,3 | 11,3 | 2,4 | |
| Дуга | 6,6 | 1,9 | 62,3 | 10,2 | 5,1 | |
| герга кхе | 23,4 | 2,4 | 53,1 | 4,7 | 2,4 | |
| ГӀашкхеш | 23,2 | 2,1 | 53,8 | 3,6 | 3,3 | |
| Даьтта́кхе | 34,0 | 18,4 | 24,6 | 4,5 | 4,5 | |
Эндосперма массах оагилгий керттера дакъа кразмалцем белокашцеи йиза я. Эндосперма тӀера чӀибал (алейронови слой) дукха белокаши махьараш йоахкаш я. ХитӀоара чу дукха белокаши, махьараши, шекараши, витаминаши, ферменташи йоахк[2].
Ялатах пайда эцар
Ялат аьрдача цох дукха кхачан хӀамаш кийчъю: маькх, сискал, худараш, кхыдар.
ЛоархӀаме факташ
- Чехий ӀаьдалагӀа ялатаца никъ бусташ хиннаб хьалха
- Тархьаре дозала боарамаш эталона кратни хиннад — тайп-тайпарча ялата́ (баьцовгӀай фийга́) нийса: кӀи, мукха, цхьайолча кхей, дуга, берца, кӀоммагӀий, цхьайолча кактусий (Америке)[3].
ГӀалгӀай товшхалгахь
Ялат гӀалгӀай товшхалгахь лоадам болаш моттиг дӀалоацаш да. Цох лаьца дукха кицаш да, тӀаккха ялатаца къахьегаш болчарна доахаш ловцаш а хиннад.
Ловцаш
Ялат дIадувш воалачунга: «Ираз долаш болх хилба хьа, хьувкъийла хьа, дала беркат совдоакхалда». Ялат чуэцаш воалачунга: Болх ираз долаш хилба хьа, ялат чуэца дала эттув лулба хьона, беркат дала совдоакхалда. Ялат Iодехкача хьатта болх беш воалучунга: Ираз долаш болх хилба хьа, керза ма довлда хьа ялат, беркат хилда.
Кицашка
- Лаьтто дегIацар низ дIабоакх, низо шортта ялат хьадоакх.
- Хуле лаьттан еза тIоадал, лургда лаьтто ялат тоъал.
- Кха долчун ялат а, да.
- Ялат дале хьога шортта, ба из массадолчун корта.
- Ялат лаьтто лу, низ ялато лу.
- Оахам мо даьчоа ялат гургдац.
- Ший ханнахьа чуийцар, Iай даъа накъа доал.
- Гурахьа ди доадаьчун ялат дов.
- Ялат кхаьчадий, чу ца эцаш ма Iе.
- Iайха дуййа масса хана, дIаде ялат де дезача хана.
- Ший ха йолаш, ханнахьа мара, кхей тIа дIадувц ялат ара.
- Ялат чуэцар да хьо дош, ца социйте болх болхалош.
- Хоастаде ялат чуийцачул тIехьагIа.
- Чуэцаш ялат хьацар ца доаккхе, тамаш я, Iа дIайха доаккхе.
- Гурахьа оахаш лаьтта хуле, кхай тIа ялат дика хул.
- Ялат чуийца валлалца, болх кхай тIа бе сарралца
- Ялат дебача, хьайбаш деб.
- Сигала ма хьежа, цигара ялат короргдац.
- Лаьттан фу эш, лаьтта хьежа ялат доацаш вусаргвац.
- Ялат дIаде тхьовса ца кхеташ, чу эцаргда Iа тар ца кхеташ
- ТхирагIа халац ялат, хьацарагIа хул.
- Чу ца эцаш ялат доаду, цу дас шийна ше зе ду.
- Ялат ханнахьа цо дIадув, чуэца хул цун бIарчча гув.
Белгалдаккхар
- ↑ Зерно // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (5.03.2016) // Большой толковый словарь русского языка. Гл. ред. С. А. Кузнецов. В авторской редакции 2014 года (публикация на сайте Грамота.ру).
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Зерно // Доккха советий энциклопеди : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Ирина Винокурова. Хлебная метрология // Техника — молодёжи. — 2011. — № 7 (июль). — С. 48.