Уцига Малсаг
| Далганаькъан Уцига Малсаг | |
|---|---|
 | |
| Ваь таьрахь | 1825 |
| Кхелха таьрахь | 1857 |
| Подданство |
 Россе импери |
Далгана́ькъан Уцига Ма́лсаг (эрс: Уциг Малсаг, иштта Долгиев Малсаг Уцигович) — Эрсий паччахьа Лейб-Гварде штабc-ротмистр, Паччахьалкхен конвоя Ӏаьржача форда дивизиона бӀухо ва. Александр II гарга хиннача на́ха́ юкъе хиннав. Уцига Малсаг ТӀумхой тайпах лоархӀача Далганаькъан хиннав. Уцига Малсаг багабувцама чу гӀалгӀай турпал мо вувц, цунна хетадаь дукха оаламаш да[1].
Биографи
Малсаг ваьв 1825-ча шера. Далганаькъан тӀумхой ба. Долакха-Юртара ба уж шоаш. Малсага кӀезигагӀа дале цхьаькха цхьа вош хиннав — Оалмаз, цун воӀа тӀагӀолла хьахов из — Аьдал-Гирех.
Малсаг дешаш хиннав Петербургерча Павела кадетий корпусе. 1852-ча шера саькура бетта 4-ча дийнахьа денз корнета секаме а волаш, тӀаккха 1857-ча шера денз штабс-ротмистр волаш хиннав. 1858-ча шера саькура бетта 10-ча дийнахьа валар бахьан долаш Россе импере эпсарий листама тӀара дӀаваьккхав[2]. Малсаганаькъан Абонна хетачох, Малсаг Кундухов Мусай йоӀ Ӏашат йоалаяь хиннав[3], тӀаккха Овшанаькъан Мусайна хетачох, цо йоалаяьяц из[1].
Киший Кунта-Хьажа ший вирд хьехаш лелача хана Малсаг ший новкъостий болча Байсара Мочкъийцеи, Дошлакъийцеи, ГӀанташа ТӀойцеи, Малсаганаькъан Бурсагацеи гӀалгӀашка цунца им дуллийташ хиннад, гӀалгӀаша из лоархӀаш хилар хьалха а тоссаш[4].
Ве́р багахбувцама чу
Есара са эхьах Шахьгире-Эйла тӀара ноаной белачул, моастагӀчунца къизача довте со валарах наьсарера ноаной белхар тол сона
Уцига Малсаг вийнав Шамала мурдех хиннача ГихтӀарча СаӀдала 1857-ча шера[1]. Уж тӀанийсабеннаб шоашта яьча кӀийленна, цига Паччахьа Ӏаьдала духьала баьннача Шамала нахаца латаш, Уцига Малсаги, цунца хинна кхы а кхо саги кхалхав. Уж хиннаб Малсаганаькъан Баьтара ГӀайте Аьдии, Хьоашаланаькъан ЧӀожа Янарсеи, Далганаькъан Эдала Халмарзеи. Къаьй гӀулакх кхоачашдеш, Шамалца дагабовла, къамаьл де болхаш хиннаб уж, карабахка беза аьнначул тӀехьагӀа, духьале йича, боабаьб уж[1].
Къаманна доккха таьзет хиннад из валар. Дувцачох, Шамал а тӀехьа, вийна Малсаг бӀаргавайначул тӀехьагӀа, сов цун хозача куцах цецваьнна хиннав, иштта из бӀаргавайна, Шамала бехк баьккхаб Батиганаькъан СаӀадалах бехк баьккхаб: «Мишта мега́д хьона укх тайпара волча сага́ тӀакховда?»[5] — тӀаккха ший се́камах лохаваьккха хиннав[1].
Дакъий шоай мехка цӀаденад. Малсаганаькъан ГӀайтеи, Хьоашаланаькъан Янарсхеи Яндаре дӀабехкаб, хӀаьта Халмарза Долакха-Юрта дӀавеллав. Уцига Малсаг дӀавеллав бусулба Ӏадатах Буро тӀа кирпишкаш хьаеча завода юххе доахкача кашамашка[1].
Уцига Малсагах бола дагалоаттам
- Цох дукха дувцараш, иллеш яздаьд. Масала, гӀалгӀай илли да «Наьсарера Малсаги Шамала наиб Батага СаӀадали».
- Йоккхача АтагӀени ГӀойтӀени юкъе «Наьсархой Кура Малсаг вийна моттиг» (нохч. Несархойн Кура Малсаг вийна меттиг) яхаш цӀи а йолаш моттиг я.
- 2015-ча аьтинга бетта 18-ча дийнахьа Магаса № 27 микрорайонах Далганаькъан Уцига Малсага цӀи тиллай[6].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Аушев, 1995.
- ↑ Мальсагов, 2005, оа. 115.
- ↑ Мальсагов, 2005, оа. 63.
- ↑ Мальсагов, 2005, оа. 112.
- ↑ Город Буро — Обстоятельства гибели Уциг Малсага. Хоам хьаийца таьрахь: 18.08.2010. Архиваци яьй 30.08.2017.
- ↑ Решение Городского Совета муниципального образования Городской округ Город Магас № 67/6-2 от 18.06.2015 года
Литература
- Муса Аушев. Уцига Малсаг // Ингушетия. — 1995. — 16 оагӀой (№ 140).́
- Муса Аушев. Уцига Малсаг // Ингушетия. — 1995. — 19 оагӀой (№ 142).́
- Муса Аушев. Уцига Малсаг // Ингушетия. — 1995. — 21 оагӀой (№ 142).́
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов н/Д. : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Мальсагов А. У. Ингуши. Краткая история, их участие в войнах России. — Пятигорск: РИА КМВ, 2005. — 341 с.: ил., портр., факс. с. — ISBN 5-89314-038-9.
- Патиев Я. С. Книга о народном герое // Сердало. — 2013. — 19 ардара (№ 143—145). — С. 2.
- Чеченские тексты (в подлиннике) // Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа / записал и пер. с чеч. И. Магомаев под руковод. П. К. Услара. — Тф.: Тип. Канц. Главноначальствующего гражданской частью на Кавказе; К. Козловского и А. Федорова, 1897. — Вып. 22. — С. Отд. 3-й, 1—12.