Фарнаваз I

Рувики материал
Фарнаваз I
гурж. ფარნავაზ I
Pharnavaz I relief (2).jpg
1-гӀа Гуржехьен паччахь
299 шу вай з. хь. — 234 шу вай з. хь.
Хьалхахиннар Паччахьалкхе хьахиннай
ТӀехьахиннар Саурмаг I

Ваьв 326 вай з. хь.
Веннав 234 вай з. хь.(-234)
Тайпа / Ваьр Фарнавазидаш
Бер къонгаш: Саурмаг I
Динца юкъ-моттиг гуржий мифологи[d]
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Фарнаваз I (гурж. ფარნავაზ I) — тархьаре Ибери яхаш йовзаш хиннача ширача гуржий паччахаьлкхен хьалхара паччахь[1][2]. Цох бола хоам бисаб ширача гуржий тептарашка — VII-ча бӀаьшера «Гуржехьен кхайкарал», «Картлерча паччахьий вахар»[3], «Картлис цховреба» («Картле вахар») яхача тептарий гуллама́ юкъедолхача. Цу бовхамаша хьаяхачох, Фарнаваз хиннав Азона когаметта а отташ Фарнавазидий династи йилла́р.

ЦӀи

Дударанаькъан Ӏабдул-Мажита́ хетачох, Фарнаваз яха цӀи гӀалгӀай меттаца ювзалуш я. Беркат маӀан дола Фара яха овла боалилга лоархӀ цо цу чу, цудухьа Фарна ва из аьнна маӀана доаккх цо, хӀанзарча меттала оалаш хилча, Беркате ва из аьнна хул из, паччахьа сийленца йоагӀаш лелаяь цӀи лоархӀ цо из[4].

Урхал

Фарнаваз тархьаре боккъонца хинна хиларах С. Раппа белгалдоах: «Фарнаваз боккъонца дагавеха хинна хила мег, цхьабакъда бакъдолчоа тарагӀа да тархьаре хиннача Фарнавазах бола дагалоацам ха-зама йодаш оаламий белгалонаш йолаш хьахинна хилар»[5].

«Картлерча паччахьий вахаро» хьаяхачох хинна паччахьалкхен доазув.

Фарнаваз Картлерча эзди цӀен тӀара саг хиннав. Македонерча Искандера оартам хиннача Азона цун цӀагӀарбараш а боабаь, Картлера доал хьадаьккха хиннад Фарнаваз 3 шу даьнна волча хана. Фарнаваз Картле паччахь эттав 27 шу даьнна волаш, Азон цо воха а ваь вийнначул тӀехьагӀа[6].

Юкъерча бӀаьшерений тептарашта тӀа а товжаш дукхагӀча Ӏилманхоша Фарнаваза урхал даь ха вай замал хьалха IV-ча бӀаьшерен чаккхенгара III бӀаьшерага ехк. Вахушти Багратионе яхачох, Фарнаваз паччахьал деш хиннав вай замал хьалха 302—237-ча шерашка, Туманов Кирилла яхачох — вай замал хьалха 299—234 года, тӀаккха Ингороква Павела хетачох, цо доал даь ха хиннай вай замал хьалха 284—219 шераш[7].

«Гуржехьен кхайкарал» яхача тептара тӀара хьахов Фарнаваза [лоаман] гана тӀа доккха бӀалгӀа  (эрс.) дегӀалга Армаз аьнна цӀи а тилла, тӀаккха додача хин оагӀорахьара пен хьатӀабаьб, [цу моттигах] Армаз а оалаш[8]".

Дезал

Фарнаваз дзӀардзукъий йоӀ йоалаяь хиннав. Саурмаг яхаш воӀ хиннав цар шинне[9].


«Картлись цховреба» яхача ширача тептарий гуллама чурча «Картлечра паччахьий вахар» яхача белхагахь хьоахаду Фарнаваза гуржий йоазув  (эрс.) оттадаь хилар:

Картлис цховреба
Картле вахар

Из Парнаваз Картлоса фунах хьалхара паччахь хиннав Картле.
Гуржий мотт боаржабаьб цо, Картле кхы бийца а бац дӀахо
гуржий мотт боацаш кхыбола мотт. Гуржий йоазув а кхеллад цо,
ТӀаккха валар Парнаваз, Армази бӀалгӀа хьалхашка из дӀа а веллав[10].

Белгалдаккхар

  1. Keith Hitchins. History Of Iranian-Georgian Relations // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (27.12.2010) // Encyclopædia Iranica «The first king of Iberia, the ancient name for the territory of present-day Kartli (Kārtīl) and Kakheti (Kāḵet), or eastern Georgia, was the half-legendary Parnavaz (S. Kaukhchishvili, ed., I, pp. 4-10, 26), who took Persian institutions as models in organizing his realm»
  2. Stephen H. Rapp. Chronology, Crossroads … // Jerry H. Bentley, Renate Bridenthal, Anand A. Yang. Interactions: transregional perspectives on world history. University of Hawaii Press, 2005): «Thus, the very name of the semilegendary first indigenous monarch of eastern Georgia, P’arnavaz, features the Iranian root»
  3. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts, том 601. Peeters Publishers, 2003. — P. 56. — ISBN 90-429-1318-5.
  4. Дударов, 2011, оа. 67.
  5. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts, том 601. — Peeters Publishers, 2003. — ISBN 90-429-1318-5, 9789042913189. — P. 275: «While P’arnavaz may in fact be a fabrication, it is more feasible that over time the memory of the historical P’arnavaz accumulated a legendary facade.»
  6. Туманов, 8-9 оагӀонаш
  7. Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts, том 601. — Peeters Publishers, 2003. — ISBN 90-429-1318-5, 9789042913189. — P. 274, 297
  8. Обращение Грузии Архиве диллад 2008 шера лайчилла 21 дийнахьа.. / Перевод с древнегрузинского Е. С. Такаишвили. Редакционная обработка, исследование и комментарии М. И. Чхартишвили. — Тб., 1989,
  9. Rapp, Stephen H. (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba, ISBN 90-429-1318-5, стр.280
  10. ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, ტ. 1, განათლება, თბ., 1955

Литература

  • ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, ტ. 1, განათლება, თბ., 1955
  • შატბერდის კრებული X საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979
  • «Обращение Грузии», перевод с древнегрузинского Е. С. Такаишвили. Редакционная обработка, исследование и комментарии М. И. Чхартишвили. Тбилиси — 1989
  • Стефан Х. Рапп, (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
  • А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев. Вопросы расселения древних ингушей и наличия у них собственной государственности / А-М. М. Дударов // К древней и средневековой истории ингушей : научное издание. — Нальчик : Тетраграф, 2011. — 212 с. — 1000 экз.