Хоамий экономика (къаман проект)

Хоамий экономика
«Хоамий экономика» яхача къаман проекта́ хетаяь доалчен сесси (2023)
Доладалар таьрахь	2024 шу
Чакхдалара таьрахь	2030 шу
Бахьан	Россе Федераце президента Путин Владимира амар
Расходы	700 млрд сом
Сайт	национальныепроекты.рф

«Хоамий экономика (къаман проект)» (эрс: Экономика данных (национальный проект)) — Россе Федераце президента Путин Владимира амарца йолаяь къаман проект. Духхьашха из йовзийтай «Вычисления и связь. Квантовый мир» яхача форумах 2023-ча шера. Из дӀахьор я дагарга́ дегӀадарах йола министерствои, Экономика дегӀайоалаярах йола министерствои, ахчан министерствои, АНО «Цифровая экономика».

Де лерхӀачох, къаман проект я мехка суверинетет Ӏалашъе езаш хьаяь йола интеллектеи квантови компьютерни кечалийи доазон тӀа.. Цул совгӀа цу проекто кердача дагарга́ технологешца дувзаденна дола дукха социальнии экономическии хаттараш доашхаргда. Проект Ӏалашъе хьожадаьд 700 млрд сом 2030-ча шерага кхаччалца.

Боккха квантови гӀа

Путин Владимира «Хоамий экономика» къаман проект гу вахара хьал тоадара керттера кечал санна (2023)

2023-ча шера «Вычисления и связь. Квантовый мир» яхача форуме Путин Владимира проект кхайкаярца декхар оттадир цхьан хана 20-ча бӀаьшера 30-40 шерашка СССР баьккхача промышленни толамца диста: мехка технологегахьа а, экономикагахьа а, дешарагахьа а хинначул дукха хьалхадовлар. Президента яхачох, из духхьал дагарга́ хилара тӀа даккхар хинна Ӏергьяц, из керда экономика оттара никъ хургба:

Дагарга́ экономика дегӀайоалаяра кечалаш дӀачоагӀдарал совгӀа, «никъ хьеха карташ» цунна юкъе долаш, проекто керда кийчдараш кхоллаш, керттера цхьа никъ хьеха беза.

Къаман проект кхоачашдеш Президента белгалдаьха керттедараш:

• хоамаш гулду система эргаяккхар (дикагӀйола квантови сенсораш кхоллар — спутникови лаьттара а бувзама юкъе лелараш а, иштта могашал Ӏалашъяргахьа лазара юхьиг сиха лоацараш а;
• Йолча хана чухь хоам атта дӀа-юха балара система эргаяккхар (промышленни роботехника, беспилотни транспорта, пхьен автоматизацена эшаш йола система);
• компьютераш хьаяр, арахецар кванитови фотонни технологешца;
• Хоамаш лордара система чӀоагӀъяр (квантови коммуникации, квантови шифровани);
• къаман стандарташ кхоллар, хоамашца болх бара протоколаш хьаяр;
• хоамаш лелабареи тохкамеи алгоритм оттаяр;
• Хоамаш леладеча моттигий кодаш кхоллар (Арахьарча а Эрсечен а программисташта балха эшаш йола сервисаш).

Белгал мел яьха проекташ а хьалха йолха технологе стартапаш а ахчанца Ӏалашъер паччахьалкхе я. Mobile Research Group аналитика Эльдара Муртазина яхачох, мехкаш дагарга́ доазон тӀа дегӀадарга хьежача, Эрсече юкъе я хьалха долхача пхе мехка (2024-ча шерара хоамаш), цо белгалдаьккхар керттер латтар кхыча мехкашца Эрсече дагарга́ хьалагахьа яхье ювлар дац, Эрсече ший регионаш дагарга́ наькъ тӀа нийсса яхийта хьажар да:

Москвайга хьежача, дагарга́ наькъа тӀа кхыйола регионаш тӀехьайиса йолх. ХӀаьта дерригача дуненца йистача, Эрсече вӀалла тӀехьаюсаш яц.

Технологический суверенитет

аьрда оагӀарахьа

Къаман проект кхоачашъеш мел боккха бехктокхам ба Ӏилманхошта а инженерашта а дийцар «Росатома» кулгалхочо Лихачёв Алексея. Цо масал доаладир советий хана я хьалхара ядерни лелхорги, квантови компьютери йистарца, шаккхе, цо яхачох, мехка эшаш дола духхьашха хьадаь хӀама дар:

Доалчено болх йистебаккха кхо-диъ шу денна, вӀалла технологи йоацаш масал эца, Доалче а Ӏилмай академи а тӀехьахьожаш йолга а ховш, болх бе волавелча, духьала отт Бери Лаврентий Павловича амат. Лаккха айяь, Советийи Эрсечени атомни промышленности байракха хьалхашка эхь ца дар да. Из да эггара дукхагӀа сахьувзадеш дола хӀама.

Къаман квантови компьютер хьаяьй «Росатома» бӀарга кӀал лаьрххӀа яьча лабораторе. Цу чу болх беш ба Илья Семериков, Илья Заливако, Саша Борисенко ― шоай лоӀамах бола лийца нах ба, Семерикова яхачох. Семерикова Ильяс дийцачох, ионни квантов процессор кхоллача хана ший дезалашца цӀагӀа йоаккхача ханал дукхагӀа цо лабораторе яьккхай:

Семериков Ильяс Путин Владимирага дийцар, ше лабораторе дукха ха йоаккхалга (2023)

Кхо шу да оаха тхоай вахар лабораторе дӀахьош латта — шоатташ, кӀиранденош, оршоташ. Духхьал тхо тӀерадоахар фуд, ФИАН цхьайтта сахьат даьлча дӀакъовлар, иштта децаре оаха бийсаш а йоахаргьяр цу чу.

Квантови компьютер вӀашагӀйоллалехьа Семериков Ильяс шийца болх бергбола тоаба вӀашагӀтехай. Из вӀашагӀтохаш 10 шу дӀадахад цунна. Кхы а итт шу эшаргда кхыйола уйлаш кхоачашъей:

Тхо гӀадкхувлар фуд, квантови компьютер пайда хьабоалаш хилар, молекулаш моделировать деш хилар, Ӏилман абстракци кхелла ца Ӏеш. Оаха лийрхӀар да пайда хьабаргбола квантови компьютер кхоллар.

Дагарга экономикаца хила тарлу зе

Хоамий экономика яха проект дӀахьоча хана, Экономика дегӀайоалаярах министерствони, къахьегама министерствони хьалхашка хӀара шера тохкам бар декхар оттадаьд, технологеш юкъеярца хила тарлу зе озаргдолаш, хулийтаргдоацаш.

Белгалдаккхар