Цаген

Цаген
Ваь таьрахь	ховш дац
Венна таьрахь	ховш дац

Цаге́н — гӀалгӀай багахбувцаме вола сакъердаме турпал.

Малхбоалехьарча къамай Насрудин молла яхаш ва цу тайпара персонаж.

Цагенах дола дувцараш

Нускала кульг а лаьца, цӀагӀара аравоагӀача Цагенага аьннад цхьан йоккхача сага:
— Даьра, кӀаьнк, ма ийрча зиза да-кх оаша дӀадугар!
— Даьра, йоккха саг, дигац хьона оаха ер хозача баь тӀа дӀаде а-м, — аьннад Цагена.

Катехачох мара дош хеташ бац

Цхьан дийнахьа, лоамий а оттабаь, ший етт бада тӀа баккха гӀерташ ваьллав Цаген.
— Фу де воалла хьо, ва Цаген, хӀана хьувзабу Ӏа из етт? — хаьттад из бӀаргавайнача лоалахочо.
— Даьра, хьона а ховш, йол бада тӀа ма латтий тха, хӀаьта ер катеха озаяь яьккхачох мара дош хеташ-м бац, — яхад Цагена.

Цагени цун сесаги

— Хьона-м со бокъонца Ӏовдала йолаш санна ма хетий! — аьнна, леткъай цхьан дийнахьа Цагенага цун сесаг.
— Ва, ма чӀоагӀа гӀадгӀоргвар-кх со, нагахьа санна из бакъдецаре, — яьхад, Цагена.

Бечо лораелаш

МоцагӀа, цӀаьхха лазар а кхийтта ежа, Цагена сесаг еннай аьнна хабар дӀа-хьа даьржад. Цу сахьате таьзете хьагулбеннача наха, кхоачо а яь, парпа тӀа а дилла, коара дӀаараэцаш долча Цагена сесага дакъан корта цаховш коанаӀарашта багӀача бечона бӀоагӀах дӀакхийтта. Цу сахьате Цагена сесаг хьасомаяьннай.
— Эйшшахь, енна хиннаяц ер-м, — аьнна, цу сахьате таьзет деха, нах дӀа-хьа къаьстаб.
Цул тӀехьагӀа бахаш дикка ха яьлча, юха ежай Цагена сесаг. ХӀетта мо нах хьагул а бенна, кхоачо а яь, цӀагӀара ший сесага дакъ араийца болхачарна дӀахьалха а ваьнна, «бечо лораелаш, бечо лораелаш», яхаш, водаш хиннав Цаген.

Бехк баккхар кхераш

ДӀа мел дийна ялаташ чуийцачул тӀехьагӀа, дикка доккха совгӀаташ а дехка, говраш хоахкаргйолаш соцам баь хиннаб Цаген вахача юртарча наха.
— Лоалахой а ма дарий вай, боккъала а цига хахка говр я сона, цох доккха гӀулакх хулар сона, — аьнна, ший лоалахочунга дехар даьд Цагена.
— Эъ, воша, хьох-м вӀалла гӀулакх-эздел а мича доал. Цкъарчоа, фуд шугахьа, малад шугахьа, могаш дий шо, аьнна, дахар-денар хатта хаций хьона? Ӏа-м цӀагӀа хьачувоаллаше а, дӀа а хьа а доацаш, говр я ма яхий! — аьнна, варах а дехкеваьккха вахийтав Цаген лоалахочо.
ДӀа цхьа ха-зама яьннача гӀолла, ший лоалахочун отарах цӀи яьнна бӀаргаяйнай Цагена. Цхьабакъда, цох цунга хоам бе вӀалла а сихлуш хиннавац из. Шорттига дӀачу а ваха, Цагена аьннад:
— Сайре дика хийла хьа, са лоалахо!
— Маршалца вахалва, Цаген, — моаршал юхадерзадаьд лоалахочо.
— Фуд шугахьа, могаш лелий шо? Берашка фу хьал да? Гаргара нах фу деш ба? Говр а доахан а Ӏангара даха доакъар Ӏалашдаьдий оаш? — яхаш, дахар-денар хетта волавеннав Цаген.
Юххера а из кӀордадаьча лоалахочо аьннад:
— Фу гӀулакх дахьаш венавар хьо, Цаген?
— ВоагӀаш-м хьа отар доаг ала венавар со! Цхьабакъда, Ӏа юха а бехк баккхар кхераш, воаггӀашехьа из хьога дӀаала лоархӀаванзар-кх, — яьхад Цагена.

Белгалдаккхар

Литература

• Мальсагов А. У. ГIалгIай багахбувцам / оттадаьр Абу Мальсагов. — Магас : издательство «Сердало», 2002.