Юрт
Юрт (я), е эйла (я) (эрс: село) — Эрсечени, Украинани, КӀайэрсечени, Казахехьени, Молдавеи, Руманеи, Боснеи, Жугтехьени юрта хьисапеча моттигех лоархӀа нах бахача моттигий цхьа кеп я[1]. Юрта бахача наьха вахар дукхагӀа юртбоахамца дувзаденна хул. Бахача наьха дукхалага дилача а, доазон доккхалага дилача а, дукхагӀа йолча хана юрт пхьел зӀамигагӀа хул.
Этимологи
ГӀалгӀай юрт яха дош тюркий овла бола дош да — юрт е джурт оал цар меттала, цун маӀан гӀалгӀайчоа тара а, вешта лаьтта аьнна маӀан долаш а хила йиш йолаш да.
эрсий село яха дош славаьний шира термин я пхьа яха маӀан долаш[1]. Шира эрсий село яха дош хьалхаславаьний *selo яхача тӀара доагӀаш да «кха» (пашня) маӀан а долаш[2]. ДӀахо хьалхахӀиндий-европахой *sel- яхача овлага дода из, цун маӀан хиннай «Ӏече»[3]. Летой salà «юрт» яхачоа гарга да из.
ЦӀераш
ГӀалгӀай меттала
ГӀалгӀай меттала юрт оал духхьашха ара йийхкача пхьанех, цар цӀерашка каст-каста Юрт яха дош хул: ТӀой-Юрт, Баьтамарза-Юрт, ГӀажарий-Юрт.
Эрсий меттала
Эрсий меттала эттача ӀадатагӀа юртий цӀераш -о аьнна кхоачалуш хул, масала: Котово, Петрово, Тёмкино, Балобаново; е -ое, масала: Екатерининское, Солонешное. ЦӀенхашта йолча литературан нормагӀа цу тайпара цӀераш эрсий меттала дожарашца легаеш я: из Петрова, в Тёмкине, в Балобанове.
«Село» яха дош массехк нах бахача моттига цӀера чу да: Красное Село, Большое Село. Иштта цхьайолча юрташка кхыйола цӀераш а хул пхьенашта экаме йола чаккхенаш а йолаш — масала, Новоникольск, Печерск.
Юрта хьисапе нах бахача моттигий тайпаш
Юрта хьисапе нах бахача моттигех я, масала:
- кхала/кхаьлл — ГӀалгӀай лоам йоахка гӀалаш-вӀовнаш латта нах баьха моттиг.
- деревня — йоккха йоаца ахархой пхьа; XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана деревня юртах эргийташ йола керттера белагло деревне киназ цахилари, пхьан йоккхали хиннай.
- посёлок — цкъарчоа йоккха йоаца нах баха моттиг хиннай дукхагӀа йолча хана керттерча нах бахача моттигах хьакъоастаяь.
- гӀала (станица) — цхьан е массехк гӀазкхий пхьанах (отарах, посёлках) латта юрта цхьоалле.
- отар (хутор) — цхьан е массехк ковнах латта зӀамига нах баха моттиг; хьакъоастабаь боахам бола къаьстта латта ахархой ков-карт.
- кишлак — даим хула юрта хьисапе моттиг, цхьадолча мехкашка Ӏанче (аьрш) е Ӏа доаккха фусам.
- эйла (аул) — тюркий къамашкеи, иштта Юкъерча Азеи Кавказеи ӀадатагӀа этта юрта хьисапе моттиг, мотт, юкъарло.
- кордон — хьун хан е заповедника хан латташ йола (даима йола) е ханна йола туп.
- кампонг — ХӀиндонезерча юрта хьисапеча моттигий юкъара цӀи.
Шира Эрсече
Киева заман Эрсече екъаеннача муре а цхьанехача Эрсий паччахьалкхен замалахь а село яха дош массехк вӀаши дувзаденна маӀан долаш хннад: «Ӏече»; «пхьа» — юкъарча маӀане а (Повести временных лета чу а: «и бьраци не бываху в нихъ, но игрища межю селы, и схожахуся на игрища, на плясанья и на вся бѣсовьскыя пѣсни»[4]), пхьенна духьала оттаеш а («И нача ставити по градомъ церкви и попы, и людие на кресщение приводити по всемъ градом и селомъ там же»[4]); «доалахьа бола боахам (лаьттанца)»; иштта шира «аре, кха» яха маӀан а дисад[5]. Ширача Эрсече село аьнна иштта аьлани бояринеи поместьян къаьстта долча даькъах оалаш хиннад (Каролингий импере чу вилланна нийса хиннай из), юрта старостас урхал а деш[6]. Село алхха аьлан, боярина е помещика (тӀехьагӀа)) кара мара хила йиш йолаш яц аьнна хиннадац («и есть село ея княгини Ольги Ольжичи и до сего дни», цигга[4]) — архиерея а монастыра а кара хила йиш хиннай («токмо остася дворъ манастырескъ Печерьскаго манастыря и церкви, яже тамо есть святаго Дмитрея, юже бѣ далъ Ефрѣмъ и съ селы», цигга[4]).
Эрсече
1917-ча шера ардара бетта хиннача революцел хьалха Эрсече село яхар доалахьа долча лаьттан административнии боахамеи юкъ хиннай («деревняш йола село»). Цу чу господски («доккха») ков хиннад. Цу ковнашка, дукхагӀа мел йолча хана, киназ хиннад, цудухьа тӀехьагӀа юрта къоастам оттабеча хана киназ дола йоккха ахархой пхьа аьнна оттабеш хиннаб, гарга ядача деревняшта боахамеи административнии юкъ а хулаш йола[1]. XVIII-ча бӀаьшера Ӏилманхо хиннача Пётр Палласа яхачох, село къаьгга эргаш хинннай деревнях село чу дилла киназ хиннандаь[7]. Село киназа прихода юкъ хиннай гарга ядаш йола массехк деревня цхьан а тохаш. Прихода юкъ иштта погоста а хила йиш йолаш хиннай, цхьабакъда село чу мо доацаш, погоста чу мозгӀарийи причтаи цӀенош мара хиннадац.
СССР-е а советаш ехачул тӀехьагӀа хьахиннача Эрсече а официально юртаи деревняннеи юкъе башхало хиннаяц. ДукхагӀа йолча хана юрт оал пхьен гонахьенна юкъе йоацача нах бахача моттигах, цу чу хьалха е хӀанз гургалаш е звонница дола киназ а долаш[8]. СССР-е юрт юрта шахьара е юрта совета территоре юкъ хиннай. Юрта паччахьалкхен Ӏаьдала маьже Къахьегамхой депутатий совет хиннай[1].
Советаш ехача муре революци хилалехь киназ хиннадоацача дуккхача деревняшка уж дотта доладаьд, цу хӀамано цу нах бахача моттигех юрта статус ялийташ хиннай. Цунца цхьана цхьайолча юрташка киназаш деррига дохадеш хиннад цул тӀехьагӀа метта ца оттадеш. Нах баха моттиг юрта тайпах лархӀаро хьалха цун хинна статус гойт, хӀанзаръяр ца гойташ.
Статистика
2017-ча шера хиннача хьалах Эрсечерча юртий статистикан чот йолаш яц. Еррига юрта хьисапе нах баха моттигаш лоархӀ, 1989-ча шера 162 231 хиннай уж[9], 2002 шера — 155 288[9], 2010 шера — 153 124[10], 2021 шера — 153 157, царех 24 751 юрта хьисапеча моттиге массахана бахаш бола бахархой боацаш бар (РФ массе юрта хьисапеча моттигех 16,16 %)[11].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 БСЭ.
- ↑ Vasmer's dictionary : Query result. Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера. Хоам хьаийца таьрахь: 4.12.2025. Архиваци яьй 27.09.2020.
- ↑ Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. Хоам хьаийца таьрахь: 4.12.2025. Архиваци яьй 27.02.2012.
- ↑ 1 2 3 4 Повесть временных лет, 1997.
- ↑ Словарь русского языка XI—XVII веков, 2000, оа. 46—48.
- ↑ Вернадский, 1996.
- ↑ Паллас, 1788, оа. IV.
- ↑ Ушаков, 1940.
- ↑ 1 2 Об итогах Всероссийской переписи населения 2002 года. Госкомстат России. Хоам хьаийца таьрахь: 4.12.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 21.03.2012.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Госкомстат России. — Таблица 3. Хоам хьаийца таьрахь: 3.12.2025. Архиваци яьй 16.01.2014.
- ↑ Группировка сельских населённых пунктов по численности населения по субъектам Российской Федерации (табл. 11) // Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года / Федеральная служба государственной статистики (Росстат). — М., 2021. — Т. 5.
Литература
- Село // Доккха советий энциклопеди : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Повесть временных лет : Подготовка текста, перевод и комментарии О. В. Творогова / Библиотека литературы Древней Руси РАН. ИРЛИ; под ред. Д. С. Лихачёва, Л. А. Дмитриева, А. А. Алексеева, Н. В. Понырко. — публикация Института русской литературы (Пушкинский Дом) РАН. — СПб. : Наука, 1997. — Т. I: XI—XII века. — (Ипатьевский список Повести временных лет на языке оригинала и с синхронным переводом), кн. электронное издание.
- Словарь русского языка XI—XVII веков : [рус.] / Российская академия наук, Институт русского языка имени В. В. Виноградова; Гл. ред. Г. А. Богатова. — М. : Наука, 2000. — Вып. 24: Се — Скорый. — 254 с. — ISBN 5-02-022673-4.
- Вернадский Г. В. Киевская Русь / Пер. с англ.. — М. : Аграф; ЛЕАН, 1996. — 442 с. — (История России). — [Перевод издания: Kievan Russia / by G. Vernadsky (New Haven; L., 1948].
- Паллас П. С. Путешествие по разным местам Российского государства. — СПб., 1788. — 442 с. — (Часть 3, половина 1, предисловие).
- Село // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1940. — Т. 4.