Чокхи

Рувики материал
ГӀалгӀа, XIX бӀаьшу

Чо́кхи (эрс: черкеска); (абх. акәымжәы; маӀ. чухъа; аьд. цый; гӀозл. çuxa; эрм. չուխայ; гурж. ჩოხა; доар. сукъбан; гӀазгӀ. чухъа; лаьзг. чухва; гӀа: чокхи; гӀаьб.-чер. цей; къар.-малкъ. чепкен; гӀирматат. чепкен; гӀумк. чепген; негӀ. шепкен; хӀир. цухъхъа (дуг. цохъа); мухӀд. chokha; цӀахб. чухъай; таьт. çuxa; нохч. чоа) — Кавказерча къамашта юкъе даьржа хинна маӀача наьха тӀера барзкъа. ГӀалгӀаша иштта «чокхи» оал кхалнаьха тӀехьнахьарча дувхарах а.

Чокхи леладеш хиннад: абазошеи, абхазашеи, аьдагӀашеи, гуржашеи, гӀалгӀашеи, гӀалгӀашеи, гӀирманхо гӀаьбарташа-черсашеи, гӀозлошеи, къаршашеи, малкхарошеи, нохчашеи, селашеи, хӀирашеи, эрмалошеи иштта тийрка тӀарчеи къобанерчеи гӀазкхаша а.

ЦӀи

Коазой Саюпа яхачох, гӀалгӀай чокхи яха цӀи йоагӀаш я 'чу а кхы яхачох — «чухьанахьа кхы а хӀама я» (гӀовтал, кхыяр) яхилга да из.

Эрсий черкеска яха цӀи хьахиннай эрсий Кавказе ӀотӀабаьхкача хана черсаша тӀадувхадеш царна из барзкъа дайнандаь[1]. Вешта тайп-тайпарча къамай шо-шоай цӀераш хиннай цу дувхара.

Цхьайолча хана XVIII-ча бӀаьшерагара XIX-гӀа бӀаьшу доладаллца йолча ханага кхаччалца Ӏилманхоша моттигера терминаш хьайоалаеш а хиннай, хийца йоалаеш хиннаяле а.

Ю. Клапротс аьдагӀий дувхарах ци аьнна цӀи йоаккх, И. Ф. Бларамбергс — цши, Ф. Дюбуа де Монпере — циш; цу тӀерех аьдагӀий хӀанз тӀехьа йолаш йола цӀи «цей» гуш я.

Тюркий чепкен яха цӀи а эрсий меттала чуяьннай — чекмень.

Чокхе юкъара хьисап

XVIII-ча бӀаьшера маӀача наьха дувхар Кавказе цаӀ юкъара а долаш эттад, шийна юкъе гӀовтали, чокхии, фертеи, палчакхи, кийи (элтар-кий, дарзал-кий) а йолаш. Цхьабакъда тайп-тайпарча къамай тӀера куц хӀаьта а къаманга хьежжа ше-ший белгалонаш йолаш хиннад.

Чокхи геттара дика да говра тӀа вагӀа а, лоамашка-чхарашка гӀолла лела а, хи-тоатолашта дехьавувла а, кхыдар де а. XIX-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе хинна чокхи яхар тӀа леладу барзкъа хьакъеда ца веча бесара (Ӏаьржа, боарха, тайша) исхалех хьадеш дола, качматаш а доацаш. Цу ханара чокхи деррига ма хулла цхьан кӀадах де гӀерташ хиннад, хьалхашкара хьахетта моттигаш а йоацаш, цудухьа эзза хиннад из дувхар. Наькъ тӀара дийла хиннад из гӀовтал бӀаргагуш, загала хьисапе юкъагахь мел леста гот а луш. ДукхагӀа мел йолча хана голингал ӀотӀехдоалаш хиннад из (баьречун голингаш йӀайха лоаттаергйолаш), тӀаккха дӀахо цул тӀех дар эргаш да. Юкъ тӀара готлуш хиннад из, юкъ тӀара Ӏо хобадег вӀашка а дехкаш тегаш, юкъ оззаяь дехкаш тӀехкар а хиннад, кӀаьга моакхаз  (эрс.) (гӀа. боалаш хиннад. ХӀара кавказхо тӀемхо хиларга хьежжа, тӀом бе кийча волаш а хиннав чокхи дувхадеш вар даим, цудухьа кулгаш-пхьарсаш тӀара готта хургдоацаш шера а, Ӏо тӀа да́даш хургдоацаш лоаца а хиннад цун пхьешаш, дӀаьха пхьешаш боккхийча на́ха́ мара деш хиннадац — кулгтӀоараш дӀайха хургдолаш. На́ха́ юкъе гӀордаьнна а къаьгга белгало а йолаш хӀамаш хиннай наькха тӀа шинна а оагӀорахьа йоахкаш — бустамаш  (эрс.) (гӀа. — кагий гӀутакхаш-турбилгаш я уж, каст-каста тӀехках еш хиннайола, уж чуйохка кисилгаш деш хиннад. Бустамашка молха ехкаш хиннай биста́ча боарамах, къаьстта́ йолча то́па́ бола пахишкилга́ юкъе́ хьоарчабаь пхо а хиннаб. Цу бустамашца хаьхка́ водашше топ е тепч йиза йиш хиннай.[1]

ТӀаьнашта йисте боахкача бустамашка кхатилла шолхаш  (эрс.) (гӀа. лоаттаяьй. Капсюлашца молха летаеш йола то́паш хьаяьнначул тӀехьагӀа цу бустамашка капсюлаш улаяьй. ЦӀайнаш долча хана тӀадувхадаь чокхи дӀаьха а цхьалхагӀа а хиннад[2].

Тархьар

Чокхел хьалха хинна барзкъа гӀажарой  (эрс.) (гӀа. хинна хила мег, царгара Кавказерча къамашка дӀатӀадаьнна хила мег из. Къаьстта дика хьабелгалдоал из Доккха лаба яхача хи тӀа латтача Бескесски плато тӀара Мощевая Балка яхача метте корадаьча чокхе хьисапе тӀакхолларца. Сэнмурва тӀалаттача пирсаьний кӀадах даь хиннад из, цхьабакъда хьокхамагӀа (канонагӀа) ГӀажаройчен  (эрс.) (гӀа. хиннад из, хӀана аьлча цу мехка мел бахан бола эздий гӀажарой барзкъа дувхаде дезаш хиннаб, моллагӀча къамах мара уж цахиларах[4]. Цига кордаьча чокхешта ӀотӀатийга тайп-тайпара хӀайкалаш а хиннад, тӀаккха наькха тӀарча кисашка доахкаш бочабӀараш а хиннад.

Чокхе (нийсагӀа аьлча, цул хьалхагӀа хиннача хӀаман) хьалхара сурт Цу Мощевой Балке кордаьча гӀажарой дото оаркхошта ӀотӀадаьккхар хинна хила мег. ГӀажарой дото оаркхув да ши кӀалтӀаветтаргахь лоташ воалаш ши турпал тӀа а латташ, цу тӀа го йиш я гӀажарой дувхара комплекс. Йийла йолаш, тӀехкар те́ха́ юкъ тӀара готта дола тӀалеладу дувхар хиннад из аьрдехьара аьттехьа дӀачутесса долаш, иккашка чуелла йӀаьха хачи йолаш, кийна когаметта керта хьоарчадаь цхьа кӀада а долаш (цхьан турпала керта тӀа)[5]. Цу сурта тӀа лоадам болаш дакъа дӀалоац дувхаро, ГӀажарой мехка тайп-тайпара къамаш цхьантоха хӀама хиннад из[6].

XVIII-ча бӀаьшера хинна чокхи тӀехьагӀа хинначох тара хиннадац. Из мишта хиннад тешшаме оалалуш дац, хӀана аьлча цар хьадаь Ӏолистар дисадац. ТӀаккха цу ханара денз дисача сурташка хьежача, аьдагӀашка дехк уж, чокхи цхьа паргӀатта, гале хьисапе а ала йиш йолаш хинна барзкъа хиннад. Голингашка кхаччалца дале а, ахворув къайлаяккхал дале а, дӀаьха хиннад из. Пхьешаш дӀаьхеи готтеи хиннад, цкъаза кхосабарга хьисапе тӀаьра юхамаччахье къайла а йоаккхаш арадагӀаш кӀада а долаш. Пхьош Ӏотувсаш чокхеш а хиннад нийслуш: тӀаьн кӀаленгара пхьарсага кхаччалца теганза а йолаш — хьахулача Ӏурга чу кулг дӀачудаьккхача чокхе пхьош балама тӀехьашка Ӏоувллаш хиннад тӀаккха, из хӀама гуржашкахьеи Кавказдехьарча кхыча къамашкахьеи, иштта пирсаьний дувхара юкъе а хиннад. Накха ишттал чӀоагӀа бийла хиннабац тӀехьагӀа даьннача чокхешка мо, цул совгӀа цкъаза фоартагара юкъага кхаччалца дӀаехкаш а хиннад из. Цхьацца йолча хана лакха боаца кач а хиннаб чокхе, хьалхашкара миӀингаш дӀаяьха а йолаш. Наькха тӀара бустамаш а тӀехьагӀа мара хьахиннадац, дувла герз хьаюкъедаьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа бустамаш лаьжгашка леладаьд, уж лаьжгаш кач Ӏотоссаш дале а, хаьна дале а леладаьд. Цу тайпара бустамаш гуш да XVIII-ча бӀаьшерарча Георге сурта тӀа. Цхьабакъда хаьна иштта а шортта хӀама хиннай лелаеш, тӀаккха кач шалта е топ лелаяьй, цудухьа бустамаш чудохка наьхка тӀа кисилгаш де баьннаб нах. Бустамел лохагӀа цкъаза пхорагӀа кисаш ӀотӀатегаш хиннад лергмуӀа́  (эрс.) (гӀа., моакхаза́ лаьрхӀа. XVIII бӀаьшу чакхдоалаш XIX бӀаьшу долалуш дийхкача сурташ тӀа гучох, цкъарчоа бустамаш нахьарах деш хиннад, дукхагӀа цӀеча бесара, гонахьа сос а баьккха. ТӀехьагӀо, бустамаш чокхешца даим хьаде болабенначул тӀехьагӀа, чокхи хьадечча кӀадах хьадеш хиннад бустамаш чудохка кисилгаш а. Наькха хӀара оагӀорахьа 4—5 бустам хинначара хийла 18 бустам беш а дӀатӀадаьннад.

Къамай белгалонаш

ГӀалгӀай

ГӀалгӀай къаьнарча чокхех ховш дукха хӀама дац. Я. Потоцкийчунга чокхи тӀадувхача гӀалгӀачун сурт да, цига уръоттабаь качмат а болаш да из, черсий цхьацца долча чокхешта тара. Цул совгӀа, Л. Л. Семеновс маьлхарча кашамашка лехача чокхех а а́ла доагӀ, XVI—XVIII бӀаьшерашка диллад из. Корадаьр даьрех даь е тхан маӀача наьх дувхар да, а́ба (халат) аьнна цӀи йоаккх цо цох. Цунах кхетаде доагӀ из ше́ра хинна хилари, XIX-ча, XX-ча бӀаьшерашка леладаьраш санна теӀа ца хилари.

Лейб-Гварде гӀазкхи бӀаьра эпсара чокхи (1829—1855) (Гварде музей, Санкт-Петербург)

ХӀирий

ХӀирий чокхеш хьадувцача автораша даим уж аьдагӀийчоа тара хилар дувцаш хиннаб. Штедерс йоах цар Ӏаьржача е тайшача исхалех хьадаь чокхеш, шоай шердаь пхьешаш тӀехьа, аьдагӀий а хиннад аьннад. В. Х. Тменовс маьлхара кашамашка леха́ча материалашца а вӀашкадоагӀаш да из къамаьл. Уж дувцача цо а яздаьд цар пхьешаш цкъаза тӀаьнкӀален йистеи, пхьарса голингал тӀехьеи Ӏургаш йоахкаш хиннад аьнна, цхьадараш голинга тӀа кхаччалца мара хиннадац а яздаьд. Иштта цо яхачох, 7-негара 10-нега хиннача бустамий кисаш нахьарах деш хинналга, наггахьа кӀадах а». Ӏургаш яьха пхьешаши, бустамашта лаьрхӀа нахьара кисаши хиларах Ӏохьоахадаь чокхеш XVIII-ча бӀаьшерага дехк. ХӀирий, аьдагӀий мо, чокхеш тайшача е Ӏаьржача кӀадах тийга ца Ӏеш, цӀеча а, сийнача а, баьццарча а, дошонна таралестача ӀажагӀча а, шаькъа а, мора а бесаех тегаш хиннаб. Чокхешта лаьрхӀа моашош а (цӀагӀа хьадаь кӀадаш), исхалеш а (арахьара ийца дикка кӀадаш) а эцаш хиннад.

Ян Потоцкичун сурта тӀа хӀире лоаца чокхи тӀадувхаш ва, из наькха тӀара дийладац — цун ши оагӀув хьатӀаозаш кхо тӀӀийрг я йоалаш.

ГМЭ чу чокхи да готтача ма́шах тийга (36 см), хьаьрсача бесара да из дукхача моттигашкара хьахетта. Бустамаш дахкац цох, царна когаметта дошо соса шув оаса ба ӀотӀатега; Чокхе шин оагӀон йисташ а, цун юх а дото инза даьккха я. Кач фоарта юхе ба, цу тӀара юкъага кхаччалца ши оагӀув хьатӀаозаш кхо Ӏаьржа тӀӀийрг йоаллаш я, тӀӀийргий бовхьашта когаметта чӀоагӀача каьхата дакъилг доалл мӀаьдгӀирга  (эрс.) (гӀа. хьисапе, цу тӀа дошо хьоасий тӀакхостадаьд. Хьагучох, вӀаьхийча сага чокхи да из, хьалха мо XVIII-ча бӀаьшерага дале а, цул хьалхагӀа хиннача ханага дале а, дилла йиш йолаш да из. ТӀийргаш ехкаш дола чокхи М. Энгельгардта Ф. Паррота а балхашка да хьоахадеш.

В. Х. Тменова́ иштта кхыдола чокхеш а корадаьд — Даргвасе  (эрс.) (гӀа. уралатташ кач а болаш, бустамаш а доацаш чокхи да цо леха́р. Цу тайпара чокхеш хӀирашкахьа а, цкъаза малкхарошкахьа а, XX-гӀа бӀаьшу хиллалца нийслуш хиннад. Болх беча хана дувхадеш хиннад уж, бийла накхеи бустамаши аравоаллаш мара тӀадувхаш хиннад цар.

Нохчий

Нохчех бола хоам кхы а кӀезигӀа ба. 1813-ча шера Параже Е. Карнеева сурташ тӀадолча альбома тӀа нохчий чокхи гошка кхаччалца да готта пхьешаш а долаш. Беггровс нохчо лоаца кетарг ювхаш виллав, бустамаш доахка тӀехкар къаьстта уллаш а долаш. Д. А. Милютина сурта тӀа нохчочун чокхи лоаца да готта пхьешаш а долаш.

ДӀахо XIX—XX-ча бӀаьшерашка чокхи дегӀада́р из дӀаьхдаларцеи, пхьешаш шердаларцеи, цар кеп цхьалхагӀа ерзарцеи дувзаденна хиннад. Чокхи кхы а чӀоагӀагӀа {{{2}}} тоӀадеш, кач боацаш, шерра наькха тӀара дийла а долаш хьадеш хиннад. Цхьабакъда цхьалхача наха XIX-ча бӀаьшера а чокхи шерагӀа тегаш хиннад «массагӀа хул» яхача мо.

ЦӀайнашта тӀадувхадеш дола чокхи тӀадийха Врангель  (эрс.) (гӀа..

Тархьара факташ

  • КӀайбарий болама  (эрс.) (гӀа. тӀеххьара баьчча хиннача барон Врангелах  (эрс.) (гӀа. яхийта цӀи 1918-ча шера тов беттагара денз Ӏаьржа барон аьнна цӀи яхийтай цох цо даим бустамаш доахкаш Ӏаьржа чокхи тӀадувхадарах. БӀорахой тӀема хана тӀеман дувхара когаметта из дувхадар бакъахьа хеташ хиннав из.

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 .Студенецкая Е. Н. Одежда народов Северного Кавказа XVIII—XX вв. / Е. Н. Студенецкая. М.: Наука. 1989. 288 с. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (15.01.2018)
  2. ↑ Коста Хетагуров  (эрс.) (гӀа. — «Особа».
  3. ↑ В оригинале рисунок называется «Бек-татарин из Карабаха» (фер. Beck Tatare du Karabakhe). Известно, что татарами в XIX веке русские путешественники называли и азербайджанцев
  4. ↑ Доде Звездана Владимировна. Средневековый костюм народов Северного Кавказа: очерки истории / Т.В. Кантор. — Москва: Восточная литература, 2001. — С. 105. — 136 с.
  5. ↑ Доде З.В. Автореферат: Костюм населения Северного Кавказа VII-XVII веков (Реконструкция этносоциальной истории) / д.и.н. Дэвлет Е.Г.. — Москва: Институте археологии РАН, 209. — С. 24. — 35 с.
  6. ↑ А. В. Пьянков: Мощевая Балка. Энциклопедия Всемирной истории.

Литература

  • Андреева Р. П. Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 380. — ISBN 5-86617-030-2.
  • Беловинский Л. В. Черкеска // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 745—746. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
  • Буровик К. А. Черкеска // Красная книга вещей: Словарь. — М.: Экономика, 1996. — 61 с. — ISBN 5-282-01639-7.
  • Глинкина Л. А. Черкеска // Иллюстрированный словарь забытых и трудных слов русского языка: ок. 7000 единиц: более 500 ил. / Л. А. Глинкина; худож. М. М. Салтыков. — М.: Мир энциклопедий Аванта+, 2008. — С. 212. — 432 с. — ISBN 978-5-98986-208-5.
  • Кирсанова Р. М. Черкеска // Костюм в русской художественной культуре 18 — первой половины 20 вв.: Опыт энциклопедии / под ред. Т. Г. Морозовой, В. Д. Синюкова. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1995. — С. 316—317. — 383 с.: ил. с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-144-0.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чокхи&oldid=126539194»