ЧӀондарг

ЧӀондарг
Ӏад хьекха пандар
ГӀалгӀай Ӏад хьекха пандар, ГӀалгӀайче, XIX бӀаьшу
Классификаци	мерзаш дола мукъама гӀирсаш
Гаргара локхаргаш	скрипка

ЧӀондарг, е Ӏад хьекха пандар — шиъ, кхоъ, биъ мерз боаллаш а хулаш, шийца ӀатӀахьекхаш Ӏад а долаш гӀалгӀай къаман мукъама гӀирс (локхарг). Цхьайолча хана шоашта юкъе башхало йолаш ши локхарг я оал царех: цаӀ — чӀондарг — зӀамагӀа локхарг я, кара Ӏо а йилла локхаш, цунна тарра «скрипка» ба оал; вож — Ӏад хьекха пандар — йоккхагӀа локхарг я, лаьтта Ӏооттаяь локхаш, цунна нийса «виолончель» я оал.

Тархьар

ЧӀондарг (Ӏад хьекха пандар) гӀалгӀай къаман мукъама гӀирсашта юкъе ширачарех лоархӀ. ГӀалгӀай къаман мукъама товшхале къаьстта лоархӀам болаш хиннаб. Дахчан локхаргаш археологе экспедицешта кораяьй ГӀалгӀайче къаьнарча маьлха кашамашкеи ердашкеи. Масала, чӀондарг корабаь хиннаб Ауш-Селе а, Одзике а.

ХӀанзарча хана чӀондарг юха дӀаболабаьб лакха. «Дзурдзуки» яхача гӀалгӀай тархьар-географе юкъарлоно лаьрххӀа проект вӀашагӀъелла, кхоачашъяь, юхаметтаоттаяьй из локхарг. Таханарча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка йовзаш я керда вӀашагӀъелла мукъама тоаба «Овла», цар шоай концерташка чӀондарг лекх.

Мишта хьабеш хиннаб

ЧӀондарг е Ӏад хьекха пандар хьабергболаш пхьаро хьалххе дахча кийчдеш хиннад, хила ма деззара из докълургдолаш, иштта газий цӀока е бугӀий ахкарг, декъа пхаьнаш (царех чӀондарга пхаьнаш дергдолаш) е говрий мосаш (царех чӀондарга мерзаш дергдолаш). Корпус еш хиннай хьун кхорий гаьнах, Ӏажий гаьнах, нийлхагӀа — бӀарий гаьнах. Цхьайолча хана корпуса́ пайда эцаш хиннаб гаьний коастах, цох гом хьа а баь, лакхера цӀеках е бугӀий ахкаргах яь мембрана ӀотӀаозаш хиннай. ДукхагӀа йолча хана чӀондарга кеп герга хиннай. Локхарга корпус цӀеках яьча мембранах еш хиннай (е бугӀий ахкаргах) е дахчан деках. Из лакхера пластина — дека — кхехкача хилла йилла ди-бийса доаккхийташ хиннад, тӀаккха ах йокъаяь локхаргах дӀатӀайоллаш хиннай.

Лоаттам

ЧӀондарг а Ӏад хьекха пандар а лоаттамах тарра ба: керттера а юкъера а дакъа да кад («резонаторни корпус») чӀаьпа болаш, лакхера цу када тӀатоӀаяь цӀеках я мембрана йоалл, корпусах дахчан хьастамашца дӀачӀоагӀъю из. Цу мембрана тӀа доккха ши резонаторни Ӏург да. Корпуса пхона тӀа а резонаторни Ӏург да, цхьайолчара корпус вӀалла пхо йоацаш хул. Локхарга къамарг йӀаьха герга я, корпуса чугӀолла чакхйоалл из, тӀаккха лохе корпусал араягӀа гебагӀа хьисапе, из лаьттах е зӀамигача гӀандах дӀагӀортбаь, е кара Ӏобилла локх чӀондарг. Цу гӀаджах «чӀопилг» болл, цох цхьан чаккхенца мерзаш дӀачӀоагӀду, хӀаьта лакхе вож чаккхенца «мерза чӀагӀашгех» дӀачӀоагӀду.

Оттам

ЧӀондарга оаз скрипкан оазах тара я. Локхарга оттам ишта ба: хьалхара мерз — ля, шоллагӀа мерз — ми, кхоалагӀа мерз — ре (хьалхарча октаван).

ЦӀихеза илланчий

ЧӀондарг а Ӏад хьекха пандар а локхаш хиннача илланчий цхьаболчар мара цӀераш йисаяц:

• Ховтанаькъан Элмарза Берд (Шоане);
• Овшанаькъан Тепсаркъий Мухьмад (ГӀалме шахьар);
• Овшанаькъан Тепсаркъий Тесбот (ГӀалме шахьар);
• Хазанаькъан Ӏаьла (Кошк);
• Тоачанаькъан Султан (Ангушт);
• Бузуртаннаькъан Ювназ (Берашке);
• Пхьугой Японц (Галашке);
• Куренаькъан Эсмарза (Наьсаре);
• Экажанаькъан Исроапал (Экажакъонгий-Юрт);
• Ахилганаькъан Асламбек;
• БӀархой Мочкъий Ӏумар (Ангушт).

Галерея

• 

  Овшанаькъан Тепсаркъий Мухьмад, илланча, XX бӀ. юхь.

• 

  Ховтанаькъан Элмарза Берд, илланча, XX бӀ. юхь.

Белгалдаккхар

Литература

• Музыкальный атлас. Ингушетия : [в 2-х томах] / Авторы-сост.: Дзаурова Т. А-Х., Гогиев Я. И., Дударов А. Я., Чередниченко А. Р., Матиев М. А., Куркиев Р. С., Ильясова А. З., Кодзоева Д. А., Ахциев И. М., Таркоев Р. Р., Газиков Б. Д. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2023. — Т. I. — С. 352. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-167-4.