Ӏарчакханаькъан
| тайпа | |
| Ӏарчакханаькъан | |
|---|---|
| Раса | Кавкасионий |
| Къам | ГӀалгӀай |
| Юкъара хоам | |
| Ди | бусалба |
| Мотт | гӀалгӀай мотт |
| Йоазув | гӀалгӀай йоазув |
| Чулоац | Ганенаькъан, Духенаькъан |
| Тайпан вошал | Беканаькъан, Малсаганаькъан, Пхьиленаькъан иштта кхыбола ТӀаргамхой |
| ХӀанз баха моттиг | |
| ТӀой-Юрт, ГӀажарий-Юрт СурхотӀе | |
| Тайпа хьадаьнна моттиг | Хамхой шахьар (Кхаькхале): ТӀаргам |
ӏарчакханаькъан (ба) (эрс: Арчаковы) — гӀалгӀай тайпа да, ширача Тӏаргамхоех хьадаьннад. Ӏарчакханаькъан тайпах лоархӏ иштта Ганенаькъани Духенаькъани Амошанаькъани, Гасаранаькъани. Тӏаргаме шоай вӏов а гӏалаш а я ӏарчакханаькъан. Вай хана Ӏарчакханаькъан дукхагӀа бах ТӀой-Юрта, Магӏалбике, Наьсар-Керта, ГӀажарий-Юрта, иштта кхычахьа а[1].
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала ӏарчакханаькъан яхача наькъа цӀи хьахиннай: ӏаьржа хьакха яхача маӀача сага цӀии, наькъан яха доши цхьанкхетарца[2]. ТӀаккха ӏаьржахьакханаькъан цӀи ха дӀа мел йода дӀааларгахьа хувцаеннай, лоацъеннай, ӏарчакханаькъан хьахиннад цох[1]. Эрсий меттала из наькъа цӀи: «Арчаков», «Арчакова», «Арчаковы» аьнна язъю[3].
Тархьар
ӏарчакханаькъан юххьанца хьабайнаб ТӀаргамера ТӀаргамхой яхача тайпа́х[4]. ӏарчакханаькъан никъ хьаболабалар да цу ТӀаргамхой тайпан хиннача ӏаьржа хьакха яхаш цӀи йоаккхаш хиннача сагагара. Ловшъяр акха хьакха я (нал). Чӏоагӏа лакхеи низ болаши хиннав из саг яхаш дувц: ши тур бе а делле, мостагӏашта юкъе чуваьлча хьайраяьннача[5] хьакхо мо дӏа-хьа тувсаш хиннаб цо моас́тагӏий боабеш. Иштта 40-50 сагаца летача са а леӏе юха тӏакхеташ хиннав из. Цудухьа аьннад цох «ӏаьржа хьакха». Цун тӏехьенах хьабаьнначарех ӏаьржахьакханаькъан аьннад, цхьа ха яьлча ӏарчакханаькъан хьахиннад цох. Ӏарчакх 1590 шерашка ваьв яхаш вувц, цудухьа тайпа XVII-ча бӀаьшаре доладенналга лоархӀ[1].
1886 шера ӏарчакханаькъан ТӀой-Юрта 10 фусам а Аьлтий-Юрта 2 фусам а хиннай аьнна дӀаяздаьд. ӏарчакханаькъан тайпах хьабайнаб Амошанаькъан а (Наьсар-Кертера ба уж), цхьабола Ганенаькъан а (Мужечереи СурхотӀареи), цхьабола Гасаранаькъан а (Алхастера ба уж), иштта цхьабола ГӀазданаькъан а Духенаькъан[4].
ЦӀихеза нах
ӏарчакханаькъан яхаш тайпан наькъа цӀи лелаеш цӀихеза ба:
- Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали (ваьв 1958 ш.) — гӀалгӀай хоамбоаржабархо, оазархо, йоазонхо, хьехархо, биографист, Сердало газета болхло, корректор;
- Ӏарчакханаькъан Микаьила Тухан (1932—1976) — гӀалгӀай оазархо ва.
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 Доврбиканаькъан Х..
- ↑ Ӏарчакханаькъан С., 2017.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 17.
- ↑ 1 2 Дахкильгов, 1991, оа. 13.
- ↑ корзагӀъяьннача
Тӏатовжамаш
- Ӏарчакханаькъан C. Дунен меттай бувзамаш (гӀал.) // Сердало : газет. — 2017. — 21 ардара (№ 149—150 (11885-886)).
- Ангушт радио. Даурбекова Хяди. Галгаи. Тейп Арчаковых. Доврбиканаькъан Хаьде «ГӀалгӀай» яха рубрика: Ӏарчакханаькъан тайпа (4.02.2014). Хоам хьаийца таьрахь: 25.11.2024.
Литература
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.