Бохтаранаькъан Берса Бембулат

Рувики материал
Бохтарнаькъан Берса Бембулат
Бембулат Богатырев.jpg
Ваь таьрахь 9 маьтсела 1934(1934-05-09)
Ваь моттиг МергастӀе, Галашкен шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР
Венна таьрахь 11 бекарга 2019(2019-04-11) (84 шу)
Венна моттиг Шолжа-Пхье, Шолжа шахьар, ГӀалгӀай Мохк
БӀорахол Эрсече
Леладу гӀулакх политик, парламента болхло, публицист
Дешар Омска юртбоахама институт
Ӏилман дарж экономика Ӏилмай кандидат[d]
Ди ислам
Бераш Лейла, Руслан (веннав), Берс, Берд.
СовгӀаташ Орден «Сийлен Белгало»  — 1989 Награды Ингушетии (лента).png

Бохтаранаькъан Берса Бембулат (эрс: Бембулат Берсович Богатырёв; 9 маьтсела 1934, Галашкен шахьар[d]11 бекарга 2019, Шолжа-Пхье, ГӀалгӀайче) — гӀалгӀай политик, халкъа депутат. ГӀалгӀай Республика кхоллаш хьалха лаьттачарех ва.

Биографи

Бохтаранаькъан Бембулат ваьв 1932 шера оагӀой бетта 31-ча дийнахьа Галашкен шахьара МергӀасте[К. 1]. 12 шу даьнна волча хана дерригача къамаца цхьана мехках ваьккхав[2]. Бембулата ше йоах:

МергӀасте дахаш 8 ков дар. Юрта бахача нахах 5 саг тӀем тӀа вахавар, царех кхоъ — Бохтаранаькъан. Пхенех цӀавенар шиъ мара вац.

Бумате ӀотӀадигачул тӀехьагӀа полуторкашта хувшадир тхо. Шолжа-ГӀалий тӀа ши сахьат а денна товарнякашта хувшадир тхо.

Фуд хой шоана, мехках дахалехь ши ди хьалха коа тӀара хьайбаш — цискаш, жӀалеш, говраш — цхьа тамашийна лела даьннадар, хӀама яа ца тугаш. Шо тешарг ма дац, тхо машенаш тӀа хувшадаьча хана тха говр тхона бӀар а хьежаш боккъонца елха ма елхар. ЦӀаяха тигацар. Цул тӀехьагӀа цӀермашенага кхаччалца тхона тӀехьаядаяр, вагона чу чутоссаяла а гӀертаяр…

ХӀанз мо дага ма доагӀа сона, нах мехках мишта боаха хьежа баьхкарашта духьала майдан тӀа лаьттача жугтий мозгӀаро мишта йоахар наьха хӀама тӀа ма кхувда, доассаденна цӀенош довха ма довха, гӀалгӀай рузкъа хӀалак ма де яхаш. Шийла, нах бизза йола вагонаш йолаялар. Дийнахь шозза состав юхасоцар, тӀаккха наха вагона чу шишша ведар шийла хи хьакхухьар.

Са даь-веший йоӀ вагона чу еннаяр бер деш. Се дийна волаш цу тайпара хоза кхалсаг кхы бӀарг ма яйнаяцар сона. Изи цун денна хитӀоари вагона чура перрона тӀа дӀааракхессар. Цу хана 109 шу даьнна хинна са даь-да из дӀайоллийта яхаш дехар деш хиннав капитанагара. ХӀама хиланзар. Цул тӀехьагӀа даь-дас шалта ара а даьккха (хӀанад а хац, хӀаьта къаман дувхар тӀадийха ваха пурам деннадар цунна — тӀехкар теха чокхии шалтеи), байнараш дӀабовлийта яхаш дӀадеха волавалар. Дар долча хила деза. Воккха саг ве ца вувш, юха мара теттанзар цо из «Со хьайх фу де йиш йолаш ва уйла йой Ӏа?» аьнна. Цхьабакъда дӀабохкийта пурам хӀаьта а даланзар".

Ши кӀира даьккхар долхаш. Ӏокхаьчача массанахьа хабар доаржадаьдар «боагӀараш эрсий цӀий мела бандиташ а ба, шоашта муӀаш йоахкандаь лакха кийнаш ювхаеш а ба» яхаш.

— Б. Б. Богатырёв[3]

Дешар

1950-ча шера 7 класс а яьккха Петропавловскерча юртбоахама техникум яьккхай цо. 1954-ча шера из яьккхай цо. 1955-ча шера Омскерча юртбоахама институте эттав из лаьттатоадеча факультете. 1960-ча шера из а яьккхай цо[2].

Нохч-ГӀалгӀай АССР-е

Нохч-ГӀалгӀай АССР-а лаьттан фонд лелаярахи лораярахи вола паччахьалкхен инспектор волаш 35 шу ха яьккхай цо. Царех тӀеххьара пхи шу — Нохч-ГӀалгӀай АССР-а лаьттан реформах йолча комитета тхьамадан дарже волаш[2].

Депутата болх

1990-ча шера Бембулатах РФ Халкъа депутат хьахиннав. 1990-ча шерагара 1993-ча шерага кхаччалца РФ Лакхехьарча Совета Законаш доахача комитета доакъашхо хиннав; РФ Лакхехьарча Совета репрессеш яьчеи мехках даьхачеи къамашта тӀагӀолла йолча Къамай Совета Комиссе доакъашхо хиннав; «Свободная Россия», «Коалиция реформ» яхача фракцей лоаттаме хиннав[2].

Законаш кхолла болх

Бохтаранаькъан Берса Бембулата ше дакъа лоацаш Эрсечен Халкъа гулламо кхо закон арадаьккхад репрессеш яьча къамий бокъо меттаоттаеш геттара доккха дакъа лаьца дола, иштта гӀалгӀай къаманца тархьарца хинна харцо дӀаяьккха:

  1. 1991-ча шера ардара бетта 18-ча дийнахь тӀаийцад «О реабилитации жертв политических репрессий» яха закон;
  2. 1991-ча шера бекарга бетта 26-ча дийнахь «О реабилитации репрессированных народов» («Закон века») яха арахийцад;
  3. 1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахь «Об образовании Ингушской Республики в составе РФ» яха закон арадаьннад[2].

«БӀаьшера закон»

1991-ча шера бекарга бетта 26-ча дийнахь «О реабилитации репрессированных народов» яха закон арадаьккхад. Тархьаре «БӀаьшера закон» аьнна цӀихезад из, хӀана аьлча чӀоагӀалений бокъо (крепостное право) дӀаяьккхача хана денз цул чӀоагӀагӀа наьха бокъои нийсхои хьалйоаккхаш Эрсече тӀаийца хиннадац[2].

Из закон арадаьккхад Бембулата къахьегарца, цои гӀалгӀай кхыча викалашеи Эрсечен Парламента болхлой Ӏокъарбаьб из закон тӀаэца дезалга а, цу къамий бокъо меттаоттае езалга а[2].

ХӀирийчера викалаш раьза хиннабеце а, Халкъа гулламо барттайна тӀаийцад из закон. Цхьабакъда хӀанз а кхоачашде ма дезза кхоачашдаь дац из хӀанз а. ДукхагӀдолча къамий бокъо меттаоттаяьй, гӀалгӀайъяри немцийъяри мел йоацар (~2.5 млн саг). Хьалхарбараш хӀанз а советий Ӏаьдало шоаш ӀотоӀабаь йоахаяь бокъо меттаоттаелга хьежаш ба, шоллагӀбарий кхы хьийжа ца баьнна шоай къаман лаьтта юха ӀоцӀааха бийзаб[2].

Валалехь

2018 шера аьтинга бетта 17-ча дийнахьа цаховш хӀама хинна дарбанче Ӏочувига хиннав кагдаь пӀендараш а долаш[4].

Бохтаранаькъан Бембулат веннав 2019-ча шера бекарга бетта 11-ча дийнахьа[5].

Кинашкаш

  1. «Маздакиты на Кавказе»
  2. «Россия и ингушский вопрос. Как это было?»
  3. «Ожидая справедливости»

Сийлен совгӀаташ

  • Орден «Знак Почёта» (1989);
  • Орден «КарагӀдаьннарех» (2002)[6].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Галашкен шахьаре илла МергӀаст[1] хӀанз йоацаш я, таханарча дийнахьа моттиг оалаш мара яц из ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре.

Бовхамаш

  1. Хьажа: МергастӀе 1941 шера карта тӀа (топогр. карта). «ЭтоМесто». Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Газгириева, 2012.
  3. Севрюкова, 2012, § «Чужая сторона».
  4. Бембулат Богатырев с переломами ребер попал в Сунженскую больницу. magas.bezformata.com. Magas.Ru (17.06.2018). Хоам хьаийца таьрахь: 2025-20-09. Архиваци яьй 18.06.2018.
  5. Умер Бембулат Богатырев. инф. портал «Zamanho» (12.04.2019). Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025. Архиваци яьй 14.04.2019.
  6. Пресс-служба Главы РИ. Ю. Евкуров побывал в гостях у ветеранов ВОВ и известных в Ингушетии людей. ingushetia.ru. Администрация Главы Республики Ингушетия (9.05.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 9.10.2025.

ТӀатовжамаш