Шолжа шахьар

Рувики материал
Укх термина иштта кхыдола маӀанаш да, хьажа: Шолжа шахьар (маӀан).
шахьар / муниципальни шахьар
Шолжа шахьар
гӀа: Шолжа шахьар[1][2]
Alhasty-2.jpg
Байракх
Байракх
43°19′00″ с. ш. 45°04′00″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
ЮкъейоагӀ ГӀалгӀайче
Шийна чулоац 10 муниципальни кхоллам
Админ. юкъ Шолжа-Пхье
Шахьара да́ Зайтанаькъан Мовле Мухьмад
Депутатий
совета тхьамада		 Йовлой Мувсай Мухьмад
Тархьари географии
Хьаяь таьрахь 1992 шу
Лаьтта 1612,69[3] км²
Сахьата оаса MSK (UTC+3)
Бахархой
Бахархой

↗61 686[4] саг (2022)

  • (11,54 %, 1-гӀа моттиг)
Айхал 38,25 чел./км²
Къамаш гӀалгӀай, нохчий, эрсий
Ди лелабераш сунний бусалбаш, православхой
Официальни метташ гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
ОКАТО 26 230
ОКТМО 26 610
Телефоний код 87341
Официальни мазаоагӀув
Сунженский район карта тӀа
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Шолжа шахьар[1][2] (эрс: Сунженский район) — Россе Федераце ГӀалгӀайчен административни-доазон цхьоаллеи муниципальни кхоллами (муниципальни шахьар).

Административни юкъ Шолжа-Пхье я (2016-ча шера денз шахьара шийна юкъе йодаш яц).

Географи

Шолжа шахьаро дӀалоца ГӀалгӀай Мехка малхбоалехьареи юккъереи доакъош, йӀаьхъенна уллаш я из аренашкара лоам хьалчуйодаш. Цун гӀай да гӀинбухен-малхбузехьа МагӀалбика шахьарцеи, малхбузехьа — Наьсарен шахьарцеи ГӀалме шахьарцеи, зӀилбухехьа — ЖӀайраха шахьарцеи, малхбоалехьа — Серноводскии Оарштхой фартани шахьарашцеи.

Хин объекташ
Лоамаш
  • Ко́лойлоам — 2915 м
  • Леймойлоам  (эрс.) (гӀа. — 2496,9 м
  • Беншинкорт — 2408,1 м
  • Геалердыкорт — 2205,3 м
  • Пане — 2168 м
  • Кейлелам — 1842,9 м
  • Ушкорт — 1633 м
  • Барахчи — 1514,2 м
  • Ердакорта — 1453,6 м
  • ЦӀейштӀе — 1443 м
  • Лонжекорт — 1360,6 м
  • Чуб — 1098,9 м
  • Карабулак — 723 м
  • Разрытая — 652,4 м
  • Пронина — 528,7 м
Довкъаш

Тархьар

1860—1920-ча шерашка хӀанзарча шахьара лаьтташ Тийрка областа лоаттаме хиннад. 1920-ча шера Лоамарой АССР-а лоаттаме Шолжа гӀазкхий округи ГӀалгӀай автономе области вӀашагӀъеллай, ГӀалгӀайчен Шолжа шахьар екъаш хиннай цар лоамара лаьтташ автономе округе а долаш, лоам чуводача да́дараши Шолжеи Эсеи атагӀенашка дола шаьра д́адараши — гӀазкхий округе.

1929-ча шера Шолжа гӀазкхий округ дӀаяьккхай, тӀаккха цун къулбехьера да́къа (ГӀалгӀайчен Шолжа шахьара хӀанзара гӀинбухеи юкъи, МагӀалбика шахьара да́къеи, иштта Нохчийчен Серноводскии Оарштхой-Фартани шахьарера цхьаццадола лаьтташи) цу хана Нохчий автономе областа́  (эрс.) (гӀа. юкъедихьад. 1934-ча шера Нохсий АО-х ГӀалгӀай АО дӀа а те́ха́ Нохчий-ГӀалгӀай АО хьаяьй[5] (1936-ча шера денз — Нохч-ГӀалгӀай АССР), цун лоаттаме Шолжа шахьар  (эрс.) (гӀа. хьа а кхоллаш.

Шолжа-ГӀалий область  (эрс.) (гӀа. хиннача хана (1944—1957) е лаьтташ цун лоаттаме а долаш кхыча республикашта дӀаденна хиннадац 1957-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяллалца. Нохч-ГӀалгӀай АССР Шолжа шахьар 1992-ча шерага кхаччалца йолаш хиннай.

ХӀанз йолчча тайпара шахьар ГӀалгӀайчен лоаттаме хьаяьй 1992-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССР е́ха́чул тӀехьагӀа.

2003-ча шера тушола бетта, Мехка конституци тӀаэцаш референдум е дукха ха йиса йоацача хана, конституце ке́пате́ха́ча проекта тӀа Шолжа шахьар а хиннай региона лоаттаме хила езарашта юкъе хьаоахаяь. Референдум хила ши кӀира дисача хана Нохчийчен президент Кадыров Ахьмад ГӀалгӀайчен президент волча Заьзганаькъан Мурадаца вӀашагӀкхийттав. ГӀалгӀай оагӀоно Шолжа шахьар Нохчий Республикан административни шахьарий листама́ юкъера дӀадаккхийта гӀерташ къамаьл деш хиннад, цхьабакъда Кадыров шийча тӀара ца воалаш, Шолжа шахьар хьоахаяр Нохчий мехка конституцена юкъе́даха́д, цхьабакъда хьакимаша барт баь хиннаб цхьан юкъа́ долаш дола доазув дутаргдолаш[5]. Цу тайпара Нохчийчен Шолжа шахьаре Нохч-ГӀалгӀай АССР-а шахьареи хинначох ши нах баха моттиг мара юкъе́яха́й — Ах-Боарзеи  (эрс.) (гӀа. Серноводскии  (эрс.) (гӀа., 1992-ча шера Нохчий Республика Ичкере доалахьа йиса хиннай уж.

Шолжа шахьара́ муниципальни статус 2009-ча шера мара еннаяц[6]. Цу хана цун лоаттаме 11 муниципальни кхоллам хьабаьб юрта хьисапе моттига статус а йолаш[6].

2015-ча шера аьтинга бетта 5-ча дийнахьа Сипсой-ГӀалийх (Орджоникидзевскех) юрта хьисапе моттиг хинначара пхье хьисапе моттиг хьаеш дола ГӀалгӀай Мехка закон арадаьннад[7]. Сипсой-ГӀалийх пхье тайпара юрт хьахиннай из бахьан долаш. 2016-ча шера саькура бетта 3-ча дийнахьа Шолжа-Пхье аьнна цӀи тиллай цунна. 2016-гӀа шу ахнага кхаьчача хана пхье хьисапе моттига цӀи а хийцай. 2016-ча шера лайчилла бетта 25-ча дийнахьа пхье хьисапе моттиг Шолжа-Пхьенах пхьен округ хьаяьй шахьара лоаттамер из ара а йоаккхаш[6][8].

Бахархой

Охлой дукхал
2002[9]2010[10]2011[11]2012[12]2013[13]2014[14]
119 826↘116 470↗116 866↗118 973↗119 973↗121 079
2015[15]2016[16]2017[17]2018[18]2019[19]2020[20]
↗122 095↗122 851↗123 725↘59 359↗59 997↗60 595
2021[21]
↘60 022
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
2011
2016
2021
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
2007
2012
2017
2022
Къамашцара лоаттам

2002-чеи[22] 2010-чеи шерий ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбарахи[23]::

Хьисап даь дӀаязбаь шу 2002 2010
гӀалгӀай 76 515
(63,85 %)		 104 010
(89,30 %)
нохчий 39 585
(33,04 %)		 9 578
(8,22 %)
эрсий 2 431
(2,03 %)		 1 391
(1,19 %)
кхыбараш 1 295
(1,08 %)		 568
(0,49 %)
хьоахабаьбац … 923
(0,79 %)
Берригаш 119 826
(100,00 %)		 116 470
(100,00 %)

Муниципальни оттам

Шолжа шахьара юрта хьисапе моттигаши, иззамо цӀи йола юрташи
     Оалкам      Алхасте      Аьрште      Берда-Юрт      Галашке      ДаьттагӀе      Мужиче      ГӀажарий-Юрт      Эбарг-Юрт      Чималх

Шолжа муниципальни шахьаре 10 нах баха моттиг я 10 юрта хьисапе моттига лоаттаме йола:

№Юрта хьисапе
моттиг		Административни
юкъ		Нах ба́хача
моттигий
дукхал		БахархойМайда,
км2
1ОалкамОалкам юрт1↗1206[4]0,21[24]
2АлхастеАлхасте юрт1↗4714[4]67,36[24]
3АьрштеАьрште юрт1↗1505[4]57,42[24]
4Берд-ЮртБерд-Юрт юрт1↗458[4]0,64[24]
5ГалашкеГалашке юрт1↗7588[4]0,56[24]
6ДаьттагӀеДаьттагӀе юрт1↗290[4]0,58[24]
7МужечеМужече юрт1↗2321[4]0,24[24]
8ГӀажарий-ЮртГӀажарий-Юрт гӀала1↗24 022[4]2,71[24]
9Эбарг-ЮртЭбарг-Юрт гӀала1↗18 441[4]7,55[24]
10ЧималхЧималх юрт1↗1141[4]0,35[24]
Нах баха моттигаш
Шахьара нах бахача моттигий листам
№Нах баха моттигТайпаБахархойЮрта хьисапе
моттиг
1Оалкамюрт↗1206[4]Оалкам
2Алхастеюрт↗4714[4]Алхасте
3Аьрштеюрт↗1505[4]Аьрште
4Берд-Юртюрт↗458[4]Берд-Юрт
5Галашкеюрт↗7588[4]Галашке
6ДаьттагӀеюрт↗290[4]ДаьттагӀе
7Мужечеюрт↗2321[4]Мужече
8ГӀажарий-ЮртгӀала↗24 022[4]ГӀажарий-Юрт
9Эбарг-ЮртгӀала↗18 441[4]Эбарг-Юрт
10Чималхюрт↗1141[4]Чималх

Хаьрца юрташ

Хьажа иштта

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг = (Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов) / Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров. Отв. ред.: д.филол.н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас, Нальчик : Тетраграф, 2016. — 618 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-00066-096-6.
  2. ↑ 1 2 Матиев И. Фаьлгах берий кино дар // Сердало (газет) : газета. — 2017. — 19 бекарга (№ 51―52).
  3. ↑ Министерство экономического развития Республики Ингушетия. Паспорт Сунженского района. Хоам хьаийца таьрахь: 22.12.2019. Архиваци яьй оригинала тӀара 14.11.2016.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Хоам хьаийца таьрахь: 26.04.2022.
  5. ↑ 1 2 О. Алленова. Зыбкие границы // Огонёк, № 16, 29.04.2013. С. 14.
  6. ↑ 1 2 3 Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
  7. ↑ Закон Республики Ингушетия от 5 июня 2015 г. N 37-РЗ «О преобразовании сельского поселения Орджоникидзевское в городское поселение»
  8. ↑ Людмила Балаева. Новому городу — быть! Евкуров подписал закон о преобразовании Сунжи в городской округ // Интернет-газета «Ингушетия», 4.12.2016. Хоам хьаийца таьрахь: 12.12.2016. Архиваци яьй оригинала тӀара 9.12.2016.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  17. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  18. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  20. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  21. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  22. ↑ Этнокавказ. Национальный состав Сунженского района по переписи 2002 года
  23. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. Хоам хьаийца таьрахь: 16.06.2019. Архиваци яьй оригинала тӀара 6.03.2016.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Республика Ингушетия. Общая площадь земель муниципального образования

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шолжа_шахьар&oldid=126538711»