Шолжа-Пхье

Рувики материал
Тувла ма е Шолжа-ГӀалийца.
Пхье
Шолжа-Пхье
эрс: Сунжа
Город Сунжа.jpg
43°18′49″ с. ш. 45°03′06″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Пхье округ Шолжа-Пхье
Пхьеда́ Ӏумаранаькъан Аюпа Аслан
Тархьари географии
Йиллай 1830 шера
ХьалхагӀа хинна цӀераш 1845 кхачч. — КӀурий-Юрт
1852 кхачч. — КӀурий-Юрт (эрс: Сунженская)
1939 кхачч. — Сипсой-ГӀала (эрс: Слепцовская)
2016 кхачч. — Сипсой-ГӀала (эрс: Орджоникидзевская)
Пхье я 2016 шера денз
Майда 235,55 км²
Лакхал 320[1] м
Ӏалама лоаттам юккъера шийла тӀуна (Dfa)[2]
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗67 142[3] саг (2022)
Айхал 285,04 саг/км²
Къамаш гӀалгӀай, эрсий
Ди лелабераш бусалбаш, православхой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 87341
Пошта индексаш 386200-386204
Код ОКАТО 26412
Код ОКТМО 26720000001
sunjagrad.ru
Шолжа-Пхье (Россия)
Точка
Шолжа-Пхье
Red pog.svg
Москва
Шолжа-Пхье (Ингушетия)
Точка
Точка
Шолжа-Пхье
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Шолжа-Пхье (я) (эрс: Сунжа), хьалхагӀа: КӀурий-Юрт, тӀаккха Сипсой-ГӀала а (эрс: Слепцовская) — ГӀалгӀай Мехка улла пхье. Хьалха Эрсече эггара йоккхагӀа йола юрта тайпан нах баха моттиг хиннай дунен тӀа йоккхагӀчарех цаӀ йолаш. ХӀанз ГӀалгӀай Мехка шоллагӀа йоагӀа бахархой дукхалах[⇨].

Республика лоадам бола пхье я[4], Шолжа-Пхье пхье яхаш пхьен округ хул цох[5], иштта Шолжа шахьара административни юкъ а хул, ше шахьара юкъе ца йоагӀаш.

ЦӀи

[тоаде | тоаде чура]

ХӀанзара «Шолжа-Пхье»[6] (эрс: Сунжа) яха цӀи йоагӀаш я цига до́дача Шолжах.

Хьалха пхьен тайп-тайпара цӀераш хиннай. ХӀанз Шолжа-Пхье уллача хиннай КӀурий-Юрт (эрс: Корей, Курей-Юрт) из цӀи пхьенах ца йоаха дукха ха я[7], цул тӀехьагӀа Сипсой-ГӀала хьахиннай из (эрс: станица Сунженская, Слепцовская, эрсий меттала мелла мара цӀи хувца ца яларах из цӀи латташ а хиннай дӀахо[7]. Инарал Слепцова  (эрс.) (гӀа. цӀерагӀа йоагӀаш я из цӀи. Иштта хиннай Орджоникидезвски[8] (эрс: Орджоникидзевская яха цӀи а[9]) а.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

Шолжа-Пхье улл Шолжа хин атагӀа, Наьсаренгара гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьнеи Шолжа-ГӀалий тӀара малбузехьа 47 км гаьнеи (наькъашца дусташ хилча). Тархьара пхьеюкъ Шолжа аьрда берда тӀа хиннай, цхьабакъда хӀанз хин шинна берда тӀа яьржай из.

ГӀинбухехьа хьу тӀайоаца АргӀа латт. Малхбузехьа Эбарг-Юрт тӀалатт, малхбоалехьа Серноводски  (эрс.) (гӀа. я, Нохчийчен Серноводски шахьара?! юкъ йол

Къулбаседа Кавказерча аьшканаькъай  (эрс.) (гӀа. Сипсой-ГӀалий тӀара аьшканаькъа станци — ХӀирийчен Берса-Пхьера  (эрс.) (гӀа. доагӀаш дола тупикови га да. Хьалха Шолжа-ГӀалий  (эрс.) (гӀа. тӀа бодаш аьшканикъ хиннаб, цхьабакъда 1990-ча шерашка нохчашкахьа тӀом хиннача хана бохабаьб дӀабаьккхаб из.

ЗӀилбухехьа Бакинка бо́да — Р217 «Кавказ» федеральни трасса  (эрс.) (гӀа.. Пхьен малхбузехьарча йистте «Магас» аэропорт латт.

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]
Шолжа-Пхье, 1859 шу

XIX-ча бӀаьшерен хьалхарча даькъера каьхаташеи мехкасурташеи хьахайтачохи хӀанз Шолжа-Пхье латтача метте КӀурий-Юрт яхаш гӀалгӀай юрт лаьттай. ТешамегӀа долчох, пхьа йилла 1825-гӀа шу лоархӀ. Наха хьадувцачох из йиллар Леймера Ӏаьлий КӀура ва.

1837-ча шера Николай I-вар Къулбаседа Кавказе гӀолла никъ беш лелача хана цунна лоамарой къамех викалаш тӀабахийтта хиннаб — оарстхой хьалххошта юкъе а волаш цунна тӀаваха́рех ва из. 1839—1840-ча шерашка КӀурий-Юрта йистера зоврковна тӀахьожаш хиннав из, из зовргов ДӀаараялагара Шолжага йодача кордонни зӀанара да́къа хиннад ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ лорабеш дола. Чардакх а йоалаш зоврков хиннад из, цун зоврхой 10 саг хиннав КӀурий-Юртара, юрта пошта а яьллай. Цу ханага диллача, КӀурий-Юрт йоккха бусалба нах а бахаш пхьа хиннай. 1838-ча шера хиннача хьалах 585 саг вахаш 105 ков хиннад цига[10].

1845-ча шера ардара бетта КӀурий-Юрта юхе, Шолжал дехьа, аьрда берда тӀа Шолжа кордонни зӀанарах йола[11] Сунженская яха гӀазкхий гӀала (станица) йиллай[12]. Цу хана хьаяь йолча Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара гӀалашкара гӀазкхийи Та́на́ тӀара гӀазкхийи хиннаб Шолжа зӀанара гӀалашка хувшабараш[13]. Уж боацаш Сунженски гӀалий тӀа Украинереи, Воронежа губернереи  (эрс.) (гӀа. гӀазкхашта юкъе дӀаязбенна казанера татрийи  (эрс.) (гӀа. полхойи  (эрс.) (гӀа. хиннаб[12].

Сунженски мо 1845-ча шера йилла́ча Эбарг-Юрта мо а доацаш, Сунжеске регулярни планировка яьй: гӀалий урхале а, киназг а хьалъяьй, фельдшер хиннав, 1848-ча шера денз шин шерара ишкол а хиннай[12].

ГӀалий тӀара киназ. Флориан Жилль  (эрс.) (гӀа.. Кавказахи ГӀирмахи  (эрс.) (гӀа. дола каьхаташ. 1859-гӀа шу.

1851-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа император Николай I-чун  (эрс.) (гӀа. амарца гӀалий цӀи Слепцовская яхачоа хийцай Эрсий-кавказхой тӀема доакъашхо а хинна Шолжа чӀоагӀалений зӀы хьаеш хиннача инарал-майор Н. П. Слепцова  (эрс.) (гӀа. хьамара́[14]. 1858-ча шера гӀала Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара 1-ча Шолжа тӀара сура лоаттаме хиннай[11], Шолжа тӀарча чӀоагӀалений зӀанара кхаь сурех цаӀ долча цо Шолжеи Эсеи юкъерча даькъе я́даш йола гӀалаш хьахотташ хиннай Маздак йолчахьа лосташ га а долаш (Илдарха-ГӀала, Эбарг-Юрт, Сипсой-ГӀала, Михайловски  (эрс.) (гӀа., Ах-Боарзе  (эрс.) (гӀа., Махьмад-ХитӀе, Тийрка-ГӀала  (эрс.) (гӀа.)[15]. 1860-ча шера Тийрка областа лоаттаме хиннай гӀала.

Цкъарчоа гӀала 250 ковна́ хьалъяьй[13]. 1874-ча шера хиннача хьалах гӀалий тӀа 2709 саг хиннав 519 коа вахаш, долаш православхой киназ а, латташ поштеи ишколеи, 2 нахьареи 1 кирпишкеи заводаш а латташ, шийла минеральни хий долаши, шера цкъа тов бетта 1-ча дийнахьа оттаеш базар а йолаш хиннай гӀала[16]. Цхьачар яхачох, цхьаькха цхьа базар тушола бетта 17-ча дийнахьа хиннай[12]. ГӀалий цӀерагӀа иштта малхбоалехьа, Михайловская гӀала (хӀанз Серноводское) йолчахьа хиннача хьасташта а цӀи тиллай — Сипсой-ГӀалий тӀара минеральни хьасташ (эрс: Слепцовские минеральные источники[17].

ЭСБЕ  (эрс.) (гӀа. чура лустам (1900 шу):

1917-ча шера маьцахлий бетта гӀалгӀаштеи Илдарха-ГӀалий тӀареи, Сипсой-ГӀалий тӀареи, Эбарг-Юртареи гӀазкхаштеи юкъе довнаш хиннад. Хьалхарча дунен тӀеман фронта тӀара цӀаухаш хиннача гӀазкхашца Буро тӀа кӀимарса бетта 6—7-ча деношка хиннача къовсамаш тӀагӀоллада́ хиннад уж. Тов бетта 15-ча дийнахьа царна юкъе машара́ барт баь хиннабале а, дар дийцача цу, хӀаман тӀара доладеннад гӀалгӀаштеи гӀа́лгӀазкхаштеи юкъе цӀий мехкаш БӀорахой тӀема тӀа хинна хӀамаш[19][20].

Сипсой-ГӀалий тӀара МТС  (эрс.) (гӀа. трактористаш Д. Лукмани И. Баудини салоӀаш ба. 1939-гӀа шу.
ШоллагӀча дунен тӀема хана байнача Сипсой-ГӀалий тӀарча бахархошта яь мемориал. 2011-гӀа шу.

1920-ча шера денз гӀала Шолжа тӀарча гӀазкхий округа юкъ хиннай (цкъарчоа Лоамарой АССР  (эрс.) (гӀа. лоаттаме а йолаш, тӀаккха Къулбаседа Кавказерча йиста  (эрс.) (гӀа. лоаттаме йолаш). Округ хьалха Россе импере Тийрка областе хиннача Шолжа округа ларда тӀа хьахиннай, 1905-ча шера хьаяьй из ше (де-факто, 1909-ча шера — де-юре) гӀазкхий-гӀалгӀай Шолжа отдел Наьсарени (гӀалгӀай) Шолжеи (гӀазкхий) округашта йийкъача хана. Советий Шолжа округ, шийл хьалха хиннар мо, Шолжа юкъерча даькъ тӀеи Эса тӀеи ядаш йола гӀалаш цхьантохаш хиннай, иштта царца хоттаенна йола Тийрка дукъ тӀареи Тийрка атагӀареи пхьанаши (Махьмад-ХитӀеи, Тийрка-ГӀала  (эрс.) (гӀа.). Округе берригаш хӀана бац аллал бахаш хиннараш гӀазкхий хиннаб[21].

1929-ча шера Шолжа гӀазкхий округ дӀа а яьккха Сипсой-ГӀала Нохчий АОн  (эрс.) (гӀа. лоаттаме дӀаеннай (1934-ча шера денз — Нохч-ГӀалгӀай АО, 1936-ча шера денз — Нохч-ГӀалгӀай АССР). 1939-ча шера Сипсой-ГӀалий цӀи хийцай Орджоникидзевская яхачох[22], советий паччахьалкхен гӀулакхче хиннача Серго Эржакинеза (Орджоникидзе) хьамарагӀа тиллай из цӀи — из цӀихеза хиннав «гӀазкхех бахара  (эрс.) (гӀа.» организатор волаш регионера гӀазкхий цхьайолча гӀалашкара кхолхабайташ хиларца (масала, 1920-ча шера Эржакинеза да́къа а лоацаш Шолж долалучахьа бахаш бола гӀазкхий хӀанзарча ХӀирийчен доазон тӀа дӀакхолхабаьб цо, тӀаккха Шолж кхоачалучара гӀазкхий — таханарча Нохчийчен доазон тӀа)[20].

1944-ча шера ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа гӀала Шолжа-ГӀалий областа  (эрс.) (гӀа. лоаттаме хиннай. 1957-ча шера гӀалгӀай цӀа а баьхка Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Сипсой-ГӀалий тӀа (Орджоникидвеске) кхыча Шолжа тӀарча гӀалашка мо нохчийи гӀалгӀайи да́къа сов а доалаш, гӀазкхий да́къа кӀезигдала доладеннад. Сипсой-ГӀала Нохч-ГӀалгӀай АССРа Шолжа шахьара  (эрс.) (гӀа. административни юкъ хиннай. ГӀалий тӀа аэродром Ставрополерча тӀема-фе училища  (эрс.) (гӀа. кхыйола объекташ а хиннай.


ХӀанзара ха[тоаде | тоаде чура]

Нохчашкахьа тӀом  (эрс.) (гӀа. болабенначул тӀехьагӀа Сипсой-ГӀалий тӀа, кхыча ГӀалгӀай Мехка нах ба́хача моттигашка мо, бе́ха Ӏобаьхка́ча на́ха́ тупаш  (эрс.) (гӀа. хиннай, цига эзараш аьккхий  (эрс.) (гӀа. баьхаб Шолжа-ГӀалий тӀареи Нохчий мехка кхыча шахьарашкеи бе́ха́ Ӏобаьхка́. ШоллагӀча нохчий тӀема  (эрс.) (гӀа. хана кхыметтала нохчий аьккхий юкъара организаци хьаяь хиннай Сипсой-ГӀалий тӀа «Къаман кӀалхардаккхара нохчий комитет» (эрс: «Чеченский комитет национального спасения») яхаш цӀи а йолаш (2001-гӀа шу).

Дворец культуры.

1990-ча шерий йовкъагара денз Мехка массехказза айдаь хиннад гӀалий даржа тӀара пхье хьисапе моттиг цох хьаярах (Сипсой-ГӀала йоккха хиларца дувзаденна хиннад из, юрта хьисапе моттига́ доагӀаш хӀама а дац из). Ишта, масала, 1994-ча шера пхьений статус Илдарха-ГӀалийнеи Сипсой-ГӀалийнеи ялар хьийхад Коазой Дауда Нурдина — ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилман-тохкама института тархьара сектора кулгалхочо. 1995-ча шера Илдарха-ГӀалийна пхьен статус еннай, цу хана Наьсаренах йисте я́ьда́ юрташ а дӀате́хай (Аьлте-Юрт, Буро-КӀале, Дошлакъий-Юрт, Наьсар-Керте, Пхьилекъонгий-Юрт), цхьабакъда Сипсой-ГӀалийцара гӀулакх къоастадаьдац. Цхьа шу даьннача гӀолла Нурдина шозлагӀа а хьоахадаь хиннад ший хьехар, цхьабакъда цох ер ма дий аьнна хьахинна хӀама хиланзар.

Мечеть.

2002-ча шера депутат Абаьданаькъан Урусхана Идрисага гӀолла Сипсой-ГӀалах пхье хьаярах лаьца дош ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламе Ӏочудихьа́ хиннад цо. Кердача пхьен цӀи Кури-юрт аьнна хилийта лаьрхӀадар (XIX-ча бӀаьшера хиннача юрта цӀерагӀа). Халкъа гулламо из хаттар дийцар, амма юххера хьадаь хӀама хиланзар. 2004-ча шера ардара бетта Шолжа шахьара да́ волча Ноакастой Жабраила Ахьмада Заьзгакъонгий Мурадага йистхинна хиннав Сипсой-ГӀалеи, Эбарг-Юрти, ГӀажарий-Юрти вӀашагӀ а теха, цунна Республика лоадам болча пхьен статус а енна, Орджоникидзе цӀи тилларах. Сипсой-ГӀалийна пхьен статус а енна, цох Эбарг-Юрт муниципальни округ а еш дӀатехача, 100 эзар гаргга саг а волаш йоккха пхье цох хилийта лоархӀаш хиннад[23]. Цу тайпара лерхӀаш мел хинначох хӀама хиннадац.

Пхьера Ӏам

Пхье къахьегаш хиннай Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера ГӀалгӀай Мехка тӀемахой тӀахьийлха́ча  (эрс.) (гӀа. тӀакхийтта моттигаш хиннай. 2010-ча шера тушолеи бекаргеи бетташка хиннача терактий  (эрс.) (гӀа. серех  (эрс.) (гӀа. Илдарха-ГӀалий тӀа а йоккха террористий акт хиннай. ́ 2000—чеи 2010-чеи шерашка пхье къахьегаш хиннай Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера ГӀалгӀай Мехка тӀемахой тӀахьийлха́ча  (эрс.) (гӀа. тӀакхийтта моттигаш хиннай. ГӀалий тӀа массехказза Ӏаьдала бокъо лораеча на́ха духьала зуламаш даьд, террористий акташ яьй, тӀемахошта духьалара спецоперацеш яьй.

«Магас» аэропорта терминал. 2013-гӀа шу.

2006—2008-ча шерашка ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча нах бахача моттигашка (Илдарха-ГӀалий тӀа, Сипсой-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрта, ГӀажара-Юрта, Наьсаре, Яндаре) эрсий мотт бувцарашта духьала зуламаш даьд (лелхаргаш лелхаяр, цӀи тохар, герз чудеттар, нах боабар)[24]. Юххера 2007-ча шера аьхкии гурахьеи бӀагал а доалаш массехк нах боабеш моттигаш а хиннай, кхыдола зуламаш а даьд эрсаштеи, силлоштеи  (эрс.) (гӀа., цигаьнаштеи  (эрс.) (гӀа., эрмалоштеи. Масала, 2006-ча шера аьтинга бетта Шолжа шахьара даь когаметтаоттар хинна Г. С. Губина герз теха йийнай — эрсий ГӀалгӀай Мехках юхахьатохача программа́ кулгалдеш хиннай из[25] (тӀехьагӀа цун цӀи гӀалий цхьан у́рама́ тиллай)[26]. 2007-ча шера кӀимарса бетта Сипсой-ГӀалий тӀа Л. В. Терёхина яхача хьехархочун цӀагӀара нах боабаьб (3 саг вийнав), таьзете теракт яь хиннай 13 сага́ чов а еш)[27]. Цу зуламаша бӀагал а даьнна чӀоагӀа юкъарлон лоадам тӀаэ́за хиннад[28], цудухьа Мехкара юха а эрсий дӀааха болабеннаб[29].

2015-ча шера маьтсела бетта 17-ча дийнахьа Сипсой-ГӀалий тӀа референдум хиннай муниципальни кхоллама статус юрта хьисапе моттиг яхача тӀара пхьен хьисапе моттиг яхачоа дӀахувцарах лаьца. Хоржамхой кхадж тасса хьабахкар 65,66 % хиннай. Сипсой-ГӀаланна пхьен статус яларах хоржамхоех 67,56 %-о кхадж тессаб. Цунца цхьана цӀерах лаьца кхадж тассар а хиннад. ГӀалгӀайчен Мехкдаь зарбан-гӀулакхо хьаяхачох, дукхагӀа мел болча хоржамхоша (63,80 %) «Сунжа» яха цӀи къоабалъеш хиннай[30].

2015-ча шера аьтинга бетта 5-ча дийнахьа Сипсой-ГӀалийна пхьен тайпан юрта статус яларах дола закон яздаьд[31]. Цу дийнахьа Сипсой-ГӀала яхача юрта хьисапе моттигах пхье хьисапе моттиг хьаярах ГӀалгӀай Мехка закона́ кулг яздаьд[32]. 2015-ча шера керда пхьеда хоржамий юкъарча дийнахьа хержав — тов бетта 13-ча дийнахьа.

2016-ча шера саькура бетта 3-ча дийнахьа Россе Федераце Доалчен тхьамада волча Дмитрий Медведевс пхьен тайпан юрт Орджоникидзевски цӀи Сунжа (Шолжа-Пхье) аьнна хьаярах кулг яздаьд[9][33].

2016-ча шера лайчилла бетта 25-ча дийнахьа «О преобразовании городского поселения Сунжа в городской округ» яхачеи[34]"О преобразовании посёлка городского типа Сунжа Сунженского района Республики Ингушетия" яхачеи республика законашта кулг яздаьд[4]. Цул хьалхагӀа керда статус къоабалъеш референдуме моттигерча хоржамхой 78 %-о кхадж тессаб. Ишта хьахиннай Шолжа-Пхье ГӀалгӀайчен пхелагӀа пхье[35]. 2016-ча шера оагӀой бетта 12-ча дийнахьа кердача законий низ чӀоагӀбеннаб. Шолжа-Пхьенах пхьен округ хьа а яь, Шолжа шахьара лоаттамера араяьккхай из[36].

Факташ

[тоаде | тоаде чура]

1994 шера бекарга бетта 24-гӀча дийнахьа Сипсой-ГӀала тӀа — Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу цӀи яьнна хиннай. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]

Укхох пхьен тайпан юрт хьаелллалца эггара йоккхагӀа йола Эрсечера юрти, дунен тӀа йоккхагӀчарех йола юрти хиннай ер. Цун пхьен статус енначул тӀехьагӀа Наьсаре яьлча шоллагӀа хьахиннай из бахархой дукхалах.

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье ховш дац (малагӀ)-ча моттиге хиннай Россе Федераце 1115 пхьен  (эрс.) (гӀа.[37] юкъе[38].

Бахача наьха дукхал
1959[39]1970[40]1979[41]1989[42]2002[43]2006[44]2007[44]2008[44]2009[44]
9581↗15 859↘15 574↗17 318↗65 112↗67 698↗68 332↗69 060↗70 095
2010[45]2011[45]2012[45]2013[45]2014[46]2015[47]2016[48]2017[49]2018[50]
↘61 598↗61 676↗62 730↗63 151↗63 447↗64 041↗64 493↗65 006↗65 492
2019[51]2020[52]2021[53]2022[3]
↗66 047↗66 344↗66 807↗67 142
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
80 000
1970
2007
2012
2017
2022
Къамашцара лоаттам
Хьисап деш нах дӀаязбаь шу
1939[54]
1970[55]
1979[56]
2002[57]
2010[58]
гӀалгӀай 57
(0,69 %) 		↗4 694
(29,60 %) 		↗7 262
(46,59 %) 		↗30 916
(47,48 %) 		↗55 480
(90,07 %)
нохчий 97
(1,18 %) 		↗490
(3,09 %) 		↗873
(5,60 %) 		↗32 789
(50,36 %) 		↘4 647
(7,54 %)
русские 7 669
(92,97 %) 		↗9 419
(59,39 %) 		↘6 643
(42,62 %) 		↘887
(1,36 %) 		↘561
(0,91 %)
кхыбараш 426
(5,16 %) 		1 256
(7,92 %) 		810
(5,20 %) 		520
(0,80 %) 		910
(1,48 %)
берригаш 8 249 (100 %) 15 859 (100 %) 15 588 (100 %) 65 112 (100 %) 61 598 (100 %)

Моттигера шедоалдар

[тоаде | тоаде чура]

Укх Республика лоадам болча пхьенах  (эрс.) (гӀа.[4] иззамо цӀи йола муниципальни кхоллам хул город Сунжа яхаш пхьен округа статус йолаш, из ше мара кхы нах баха моттиг юкъе а ягӀац цох[5][59].

Моттигерча шедоалдара маьженех да[60]:

  • Шолжа-Пхьен хоржаш йола викала маьже Шолжа-Пхьен Пхьен совет я;
  • Шолжа-Пхьен лакхехьара дарже вола саг Шолжа-Пхьен пхье́да́ ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из;
  • Шолжа-Пхьен кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я;
  • контрола-чота муниципальни кхоллама маьже.

Пхьен округа даьй:

  • Дербичанаькъан Умат-Гире Ислам (01.2015 — 06.2017)
  • ЦӀечой Мухьмада Тимур (06.2017 — 12.2018)
  • Албаканаькъан Асхьаба Мухьмад (12.2018 — 12.2019)
  • СаьпарӀаланаькъан Хьажбикара Хаваж-Бахьаудин[61] (12.2019 — 02.2021)
  • Ӏумаранаькъан Аюпа Аслан (02.2021 денз)

Пхьен совета тхьамадаш:

  • ЦӀечоев Ювсапа Харон (04.2017 — 09.2020)
  • Ноакастой Хаважа Рашид[62] (09.2020 денз)

Экономикеи социальни инфраструктуреи

[тоаде | тоаде чура]
  • Шолжа-Пхье налха-нахча завод я.

Дешарченехии товшхалченехи Шолжа-Пхье йоахк:

Ди

[тоаде | тоаде чура]

Сипсой-ГӀалий тӀа хинна хьалхара ТӀаоттара элгац 1854-ча шера детта хиннад, тӀаккха ардара бетта 14-ча (1-ча) дийнахьа супадерзадаьд из. Дари дара йоазонаш  (эрс.) (гӀа. гӀалий тӀарча православхой прихода тӀагӀолла 1846-ча шера денз яздеш хиннад. 1886-ча шера киназа тӀа {{iw3|церковно-приходская школа|киназа-прихода ишкол хьайийлай. XX-ча шера киназ тиша хиларах дӀакъайлад, 1902-ча шера аьтинга бетта 24-ча дийнахьа текъамий цӀа супадерзадаьд[63].

ХӀанзара ТӀаоттара киназ дувцача бовхамашка дукхагӀа яздеш дар да из элгац 1930-ча шерашка дохадаьд яхар. 1950-ча шерашкара денз текъамаш текъамий цӀагӀа деш хиннад, тӀехьагӀо доккха доаца киназ хьадаьд цо. Дале а, коа доаллача корта беттача жӀарга тӀа из 1912-ча шера дегӀад латт ТӀаоттара киназа алтара когаметта[64].

ХӀанзара доккха ТӀаоттара элгац 2004-ча шера дотта доладаьд. Доттача юкъа массехказза тӀемахоша-исламисташа герз детташ хиннад цунна[65]. 2012-ча шера аьтинга бетта 9-ча дийнахьа элгац хьадийлад[64]. Из супа дерзадаьд архиепископ Зосима Евкуранаькъан Ювназ-Бек а латташ[66].

  • Керда-Синая маӀача наьха монастырь.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Лист карты K-38-31 Орджоникидзевская. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
  2. ↑ Климат Орджоникидзевской // Climate-Data.org. ru.climate-data.org. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025.
  3. ↑ 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Хоам хьаийца таьрахь: 26.04.2022.
  4. ↑ 1 2 3 Закон Республики Ингушетия «О преобразовании посёлка городского типа Сунжа Сунженского района Республики Ингушетия» от 25 ноября 2016 года N 43-РЗ. docs.cntd.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2025.
  5. ↑ 1 2 Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». docs.cntd.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2025.
  6. ↑ Базара юхера моттиг тоаеш боахка Шолжа-Пхье. ГТРК «Ингушетия» (6.08.2025). Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025.
  7. ↑ 1 2 Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  8. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.
  9. ↑ 1 2 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 03.02.2016 г. № 138-р. Сайт Правительства Российской Федерации (3.02.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2025.
  10. ↑ Картоев, 2017, оа. 15.
  11. ↑ 1 2 Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 341. stavkomarchiv.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  12. ↑ 1 2 3 4 П. Татаринцев. Станицам по 130 лет. Из истории возникновения первых поселений на Сунже // Знамя труда, 8.01.1976, С. 2.
  13. ↑ 1 2 Караулов М. А.  (эрс.) (гӀа. Терское казачество в прошлом и настоящем. Пятигорск, 2002. С. 134.
  14. ↑ «…въ память генералъ-маіора Слѣпцова, образовавшаго Сунженскій казачій полкъ, и постоянно водившаго его къ побѣдѣ, — станицу Сунженскую, въ коей расположена штабъ-квартира сего полка, именовать впредь Слѣпцовскою.» См.:Мамышев В. Н. Генерал-майор Николай Павлович Слепцов: жизнеописание. elib.shpl.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. — СПб., 1858. С. 24.
  15. ↑ Караулов М. А.  (эрс.) (гӀа. Терское казачество в прошлом и настоящем. Пятигорск, 2002. С. 136.
  16. ↑ Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем  (эрс.) (гӀа.. — 1879. — C. 444.
  17. ↑ Слепцовские щелочно-соленые источники // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
  18. ↑ Слепцовская // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
  19. ↑ Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — С. 49. www.iriston.com. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 9.08.2020.
  20. ↑ 1 2 Павел Полян. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925). www.demoscope.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  21. ↑ Этнокавказ. Этнографическая карта территории современной Ингушетии по данным переписи 1926 года. www.ethno-kavkaz.narod.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  22. ↑ Краткая справка об административно-территориальном делении Чеченской Республики // Вести республики, 4.04.2013. vesti95.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 2.02.2015.
  23. ↑ Н. Кодзоев. Станица Орджоникидзевская — история и современность // Ингушетия: Исторические параллели, 15.03.2010. ghalghay.com. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  24. ↑ Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008. srn.su. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 7.02.2015.
  25. ↑ В Ингушетии убиты командир республиканского ОМОНа и заместитель главы Сунженского района // Newsru.com, 09.06.2006. www.newsru.com. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  26. ↑ Наталья Корниенко. В Ингушетии хотят назвать улицы именами погибших земляков // Комсомольская правда, 17.06.2006. www.ingushetia.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  27. ↑ Александр Коц  (эрс.) (гӀа.. За что убили русскую учительницу в Ингушетии? // Комсомольская правда, 03.08.2007. www.kp.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  28. ↑ В Ингушетии убили русскую местную жительницу // Лента.ру, 10.09.2008. lenta.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 7.02.2015.
  29. ↑ В Ингушетии расстреляны русские специалисты: один убит, трое ранено // Kvkz.ru, 12.11.2007. kvkz.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 6.12.2021. Архиваци яьй 7.02.2015.
  30. ↑ Официальный сайт Республики Ингушетия. Сельское поселение Орджоникидзевское наделят статусом городского поселения путём голосования, 18.05.2015. www.ingushetia.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  31. ↑ Закон Республики Ингушетия от 5 июня 2015 г. N 38-РЗ «О преобразовании станицы Орджоникидзевская Сунженского района Республики Ингушетия». www.garant.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  32. ↑ Закон Республики Ингушетия от 5 июня 2015 г. N 37-РЗ «О преобразовании сельского поселения Орджоникидзевское в городское поселение». www.garant.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  33. ↑ Городское поселение Орджоникидзевское переименовано в г.п. Сунжа, документ официально утверждён в Правительстве России. Сайт администрации Сунженского района (10.02.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 4.03.2016.
  34. ↑ Закон Республики Ингушетия «О преобразовании городского поселения Сунжа в городской округ» от 25 ноября 2016 года N 44-РЗ. docs.cntd.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  35. ↑ Новый город появился в Ингушетии // Lenta.ru, 4.12.2016. lenta.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  36. ↑ Людмила Балаева. Новому городу — быть! Евкуров подписал закон о преобразовании Сунжи в городской округ // Интернет-газета «Ингушетия», 4.12.2016. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 9.12.2016.
  37. ↑ ГӀирман  (эрс.) (гӀа. пхьеш а лоархӀаш
  38. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  39. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  40. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу. Хоам хьаийца таьрахь: 14.10.2013. Архиваци яьй 3.03.2014.
  41. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. Хоам хьаийца таьрахь: 29.12.2013. Архиваци яьй 29.12.2013.
  42. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу. Хоам хьаийца таьрахь: 20.11.2013. Архиваци яьй 1.10.2013.
  43. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиваци яьй 3.02.2012.
  44. ↑ 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. Хоам хьаийца таьрахь: 17.10.2013. Архиваци яьй 17.10.2013.
  45. ↑ 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013. Хоам хьаийца таьрахь: 23.08.2014. Архиваци яьй 23.08.2014.
  46. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Хоам хьаийца таьрахь: 2.08.2014. Архиваци яьй 2.08.2014.
  47. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2015. Архиваци яьй 6.08.2015.
  48. ↑ Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2016. Архиваци яьй 8.08.2016.
  49. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (31.07.2017). Хоам хьаийца таьрахь: 31.07.2017. Архиваци яьй 31.07.2017.
  50. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. Хоам хьаийца таьрахь: 25.07.2018. Архиваци яьй 26.07.2018.
  51. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. Хоам хьаийца таьрахь: 31.07.2019. Архиваци яьй 2.05.2021.
  52. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Хоам хьаийца таьрахь: 17.10.2020. Архиваци яьй 17.10.2020.
  53. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года. Хоам хьаийца таьрахь: 27.04.2021. Архиваци яьй 2.05.2021.
  54. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1939 года.
  55. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года.
  56. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года.
  57. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года.
  58. ↑ ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 6.03.2016.
  59. ↑ Согласно уставу МО. sunjagrad.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025., официально муниципальни кхоллама цӀераш я:
    «йизза: муниципальное образование „Городской округ город Сунжа“ Республики Ингушетия (далее — городской округ Сунжа);
    лоацца: муниципальное образование „Городской округ город Сунжа“.
    „Городской округ“, „город Сунжа“, „муниципальное образование“ яха кхетамаш укх Низама чу цхьа маӀан долаш я.»
  60. ↑ Устав МО «Городской округ город Сунжа». sunjagrad.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2025.
  61. ↑ На 48-ом очередном заседании депутатов Городского Совета г. Сунжа состоялось избрание главы муниципального образования «Городской округ г. Сунжа». Sunja-gorsovet.ru. Городской округ город Сунжа. Городской Совет депутатов (31.01.2020). Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025.
  62. ↑ Городской округ город Сунжа. Городской Совет депутатов.
  63. ↑ Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 135.
  64. ↑ 1 2 В станице Орджоникидзевской открылся храм в честь Покрова Божией Матери // Православный телеканал «Союз», 18.06.2012. tv-soyuz.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  65. ↑ Вновь подвергся обстрелу Покровский храм станицы Орджоникидзевской в Ингушетии // Православие и Мир, 03.01.2011. www.pravmir.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.
  66. ↑ Впервые за шестьдесят лет освящён православный храм в Ингушетии // Православный телеканал «Союз», 18.10.2012. www.tv-soyuz.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 13.08.2025.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Картоев М. М. К истории города Сунжа // Вестник Ингушского НИИ ГН. № 1. — Магас: Пилигрим, 2017. — С. 14–17. — 170 с.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шолжа-Пхье&oldid=126417701»