Горепекин Фома Иванович
| Горепекин Фома Иванович | |
|---|---|
 | |
| Ваь таьрахь | 7 кӀимарса 1968 |
| Ваь моттиг | Ессентукски станица, Тийрка область, Россе импери |
| Венна таьрахь | 4 наджгоанцхой 1943 |
| Венна моттиг | Ессентукски станица |
| Паччахьалкхе | |
| СовгӀаташи премеши | «На́ха сийдер» (1918, Буро) |
.svg){kind=small}
Горепекин Фома Иванович (7 кӀимарса 1868, Ессентуки[d] — 4 наджгоанцхой 1943, Ессентуки[d], Ставропольский край[d]) — эрсий Ӏилманхо, этнограф, кавказйовзархо, гӀалгӀай товшхал а тархьар а тохкаш хинна саг[1].
Биографи
Ваьв 1868-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа Тийрка областа Ессентуки гӀалий тӀа. Фома гӀазкхий гӀулакхерча наьха фунах саг хиннав, цун даь-да Пётр бӀун хьалххо хиннав, тӀаккха цун воша Ессентуки гӀалий атаман хиннав, хӀанз пхьен администраци Ӏеш йола гӀишло цун фусам хиннай. Фома Ивановича нана а, цо йоалаяь Полякова Софья Григорьевна дворяний фунах болаш, дийша хиннаб. БӀаьхийча цӀен тӀара саг хиннача Софья Сергеевнайца цар 7 дезалхо хиннав, царех кхоъ дӀаваьннав зӀамига волаш, 4 висав: Валентина, Владимир, Лидия, Татьяна[2].
Фома Иванович Тарту пхьерча университете дийша хиннав, цу хана Юрьевски яхаш хиннай из[2].
1930-ча шераш долалуш Фомай вахар чоалхане дийрзад: Ӏаьдала тӀехьадаьнна хиннад цунна, цудухьа Буро тӀара ше ваьча Ессентуке юхавахав из. Ессентуке тӀехьа ше вола моттиг гуча йоаккхаш хиннаяц цо, цигара цун гаргара нах тӀехьа дуккхабараш боабаь, Ӏоткъам тӀалоаттабеш хиларах. ЦӀавеча беррига Ӏилман болх юхасоцабаь хиннаб цо. Валалехьа хиннача шерашка балхаш кепатохар а пенси оттадар а де́хаш тайп-тайпарча СССР паччахьалкхен учрежденешка каьхаташ ухийташ хиннад цо, цхьабакъда теркал ваьвац из. Къавелча ва́ха напагӀа а доацаш, Ессентуке йиӀийца ваьхав из. Валалехьа тӀехьарча шерашка бӀаргса а дайна виса́ хиннав. 1943-ча шера оагӀой бетта 4-ча дийнахьа веннав из, Ессентуке дӀа а веллав[2].
Болх
Из къона Ӏилманхо хиннав Буро тӀара юкъара болх болабеча хана. 1896-ча шера кӀиранден ишкол хьайийлача хана денз из хьеха волавеннав берашта а боккхагӀбарашта а. ТӀехьагӀо цо дакъа лоацаш хьайийлай Буро тӀара юкъара библиотека, иштта цо меттайоалаяьй Областа статистическеи комитетеи музеяи библиотека (27 эзар том совгӀа)[3].
Цул совгӀа Фомас болх баьб Тийрка областа хьун гӀулакхе, Лоамарой республика хьунашта тӀавилла ревизор хиннав. Цун балха даржо цунна аьттув беннаб юртбоахамеи, ботаникеи, зоологеи, этнографеи, археологеи доазон тӀа Ӏилман тохкамаш де, цул совгӀа цо беш хиннаб боккха мохктохкама болх. Кавказах шортта литература дийша, болабаь хиннаб цо цох бола Ӏилман болх[3].
Ӏилман болхи толамаши
Горепекина тайп-тайпарча Ӏилман доакъошкахьара хьинаре болх зийнаб хьун департаменте, лаьттан гӀулакха министерствон гӀулакхаш кхоачашдеча ботаника Я. С Медведева Ӏарарте кхувча гӀум чӀоагӀъеш долча баьцовгӀех хоам гулбар тӀадиллад[3].
1901-ча шера цо тахкай Бурон кӀалара Сталактита хьагӀар. Ботаника тохкамаш даьд ГӀизларерча гӀомарагара волавенна Керттерча Кавказа довкъа лоаман шан областашка кхаччалца, иштта ГӀойсугара Аьлбоарзага кхаччалца. Цо гучадаьхад 154 эри ара кхувш дола кӀотаргий тайпа. 1910—1914 шерашка 14 эзар фут лоам лакхера ше ӀокӀалденад 1500 дийна баьцовгӀаш, Тиблисерча ботаникан беша лаьрхӀа, Кавказерча лакхарча лоамашкара баьцовгӀий къаьстта отдел кхоллара духьа. Кавказе 12 шера казенни питомник лелаяьй цо, иштта бешамаш лелаярах лекцеш ешаш хиннав из[4].
Ф. М. Горепекина Ӏилман балха юкъе къаьстта моттиг дӀалоацаш хиннад гӀалгӀаех нохчехи дола тохкамаш. Цо ше беш хиннаб из болх, ворхӀ Ӏилман даькъе гӀолла (метта Ӏилма, дин, багахбувцам, юкъара товшхал, археологи, географи, тархьар, цо ше тахка ширача заман йоазув) дистара наькъашта дӀакхихьад ший тохкамаш[5].
Валар
ТӀеххьарча хоамаша хьаяхачох, Фома Иванович веннав 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 4-ча дийнахьа. Из валара таьрахь ма дарра хайнад 2024 шера. Цул хьалхагӀа дукха ха яьккхай из маца веннав тешаме ца ховш.
СовгӀаташ
1918-ча шера Буро тӀарча съезде гӀалгӀай викалаш болча 60 депутато «Наха сий дер» аьнна цӀи енна хиннай цунна. Фома Ивановичс ше еза лоархӀаш хиннай из цӀи. 2025-ча шера 69-заседане тӀа ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо «Наха сийдер» яха орден еннай Горепе́кина́. Из хьаэца цун фуртонгех бола Нонна Светашоваи Лариса Чугуевскаяи баьхка хиннаб гулламе уж тӀа а эцаш.
Белгалдаккхар
- ↑ Гадаборшев, 2012.
- ↑ 1 2 3 Албогачиева, 2022.
- ↑ 1 2 3 Албогачиева, 2004, оа. 126.
- ↑ Албогачиева, 2004, оа. 127.
- ↑ Албогачиева, 2011, оа. 31.
Литература
- Гадаборшев А. Достойны ли мы памяти Ф. Горепекина? // Сердало : газет. — 2012. — 4 августа.
- Восточная Л. Развитие образования в Ингушетии в начале ХХ в. // ГӀалгӀайче : газет. — 2014. — 3 марта.
- Рабия Цолоева. Имя, озарившее эпоху. Ингушский орден «Наха сийдер» вручён выдающемуся кавказоведу Фоме Горепекину посмертно // ГӀалгӀайче : газет. — 2025. — 2 июля.
- Албогачиева Макка Султан-Гиреевна Албогачиева. Малоизвестные страницы из жизни Ф.И. Горепекина. // История, археология и этнография Кавказа : газет. — 2022. — С. 1113—1125.