ГӀалгӀай мукъам
ГӀалгӀай мукъам (эрс: Ингушская музыка) — гӀалгӀай культуран дакъа да. Цо чулоац ширача ханашкара денз гӀалгӀай къамо кхелла мукъам, иллеш, халхара ашараш, ладувгӀа ашараш, иштта уж дӀаалареи дӀалакхареи кеп а, уж дӀаоалашеи дӀалокхашеи лелаеш йола мукъама кечалаш а — локхаргаш.
ГӀалгӀай мукъам багахбувцамца бувзабенна ба. Вахара хьисапах хиннад багахбувцама юкъе керттера моттиг дӀалоацаш дола иллеш. ДегагӀоз, бала, доаккхалдар, велхар, велар, хетар, Ӏаткъар, моастагӀашца бола цабезам иллешка гӀолла гойташ хиннаб гӀалгӀаша. Иллеш шоай чулоацамга хьежжа декъалу лирически лиро-эпически тайпашта:балха иллеш,шира язычески иллеш, белхамаш, мехкарий иллеш, турпала-эпически иллеш, хестора иллеш, эбаргий паччахьа духьала доахаш хинна иллеш, партизаний иллеш, шин турпалхочо къамаьл дара куцах вӀашагӀдехка иллеш, саг йоагӀачеи-йодачеи хинна иллеш. Жанраш екъалу укх аматашца: чулоацам миштаб, дӀаалара куц, малагӀча меттиге дӀаоал, дӀаоалар малав, жанр малагӀча наха юкъеи мацеи хьахиннай, ший кхоллама хьалхашка малагӀа декхар оттадора из дӀаювцачо. ГӀалгӀай багахбувцм тохкаш къахьийгачарех ба Дахкильганаькъан ИбрахӀим, Малсаганаькъан Або, Овшанаькъан Муса, Матенаькъан Мухьмад[1].
Иллий тайпаш
Балха иллеш
КъаьнагӀа долча иллешта юкъе да къахьегама иллеш. Кхоллама юкъе балха иллеш кӀеззигагӀа да. Кхалнаха топпарах яьча гиба чу шура лувсаш хӀара дош массаза ала цун боарамах гиба теркаеш хиннай. Дош оалаш, шийгахьара дӀатотташ, дош оалаш, шийгахьа хьатӀаозаш.
Илле чулоацам:
Кувра, кувра, кувра я,
Тиркал боккхагӀа налха ба,
Шолжал доккхагӀа шар да,
Лувса, лувса, шура лувса,
Боккха налха тхона баккха.
Хьалха хи хьайра йоацача хана ги Ӏохьаш хиннад кара кхестаеча калхьар оалача хьаьраца. КхертӀон татага хьежжа оалаш хиннад меллашха:
Ма-гац, ма-гац, ма -гац!
Калхьар кхестаеш даьха илли:
Кхаста, калхьар, кхаста, калхьар,
Бетта мажарг буаргба,
Хьовза, калхьар, хьовза, калхьар,
Бетта мажарг буаргба.
ХьажкӀа дӀаювш оалаш хинна илли:
ДӀатоссача хана гердах юсте а,
Чуэцача хана вордех юстийла.
Герда тӀехьа ворда хийла,
Боала тӀехьа боал мел боалл,
Ворда тӀехьа ворда хийла,
Барттайна дезал хилба.
Хьовла кегадеш даьха илли:
Хьовла, хьовла, хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба.
Хьовла, бурка яй биза,
Хьовла, дахчан песка диза.
Хьовла, хьовла, хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба,
Бурка яьна йӀайха цӀи еза,
Дахчан песка жувра-даьтта деза,
Хьовла, хьовла, хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба.
Турпала иллеш
Багахбувцама юкъе доккха дакъа дӀалоацаш да турпала иллеш. Турпала иллеш даха болабеннаб XIX бӀаьшере. Цар тӀа бувц тайп-тайпара турпалаш. Яхача заман чухь фос яккха ихарашта хьалха лаьттача баьччаех лаьца да дукхагӀа дола турпала иллеш.
Майра кӀант яха илли:
Дына кӀалхара ланаш
дото а долаш,
Ла къувса хьастамаш
Дошо а долаш,
Тиркал дехьа йоахка
Уж аьлий кхалаш
БӀаьхача гӀуракхаца
Хьалха лаьхкар.
БӀаьсти шура санна,
Гурахьа дото Тирк,
Тиша кетар санна,
УрагӀа эттӀадеш,
ТӀеххьарча оарцонца
ЛаьгӀа ладувгӀаш,
Хьалхарча фесага
Сийрда бӀарг кхоабаш…
ТӀема иллеш
Котдаьлар вай (Малсаганаькъан К. Ф.)
Бийса баьде ма йоагӀий,
Ва Ӏаьржа ва бийса,
Дарз хьекхаш ма латтий,
Ва шийла ва дарз.
Хьо кхера ма кхера
Ва майра ва дог,
Хьо доха ма доха,
Ва кура ва дог…
Партизаний илли:
«Сангала сийна цӀи
Яьннача дийнахьа;
Молха бикъа кӀур
Оттача дийнахьа;
ДогӀанха даша пхорч
Делхача дийнахьа,
ТӀаккха-м ховргдар-кх
КӀанатий хьинараш.
Молхано цӀацкъамаш
Мерцача дийнахьа,
Моаролгаш исташца
Юсача дийнахьа;
Къонахий, кӀантий
Латача дийнахьа,
ХӀаьта-м ховргдар-кх
КӀанатий хьинараш…»
Белгалдаккхар
- ↑ Мальсагов, 2002, оа. 616.
Литература
- Мальсагов А. У. ГӀалгӀай багахбувцам / Сост. проф. Мальсагов А. У.. — Магас : «Сердало», 2002. — 616 с.