Куцдош

Куцдош (да) (эрс: наречие) — дера е хьисапа белгало хьахьокха къамаьла дакъа да. Куцдешаш дукхагӀча даькъе хандешашца бувзам болаш хул. Масала, ара малх сийрда хьеж.

Куцдош тахкар

ГӀалгӀай метта куцдешаш эггара хьалха техкачарех ва Малсаганаькъан Зоврбик. Цо белгалдаьхад дера куцдешаши массазли куцдешаши. ДӀахо цу хьакъехьа болх баьб Оздой ИбрахӀима. Иштта, 1972 шера арадаьннача «ХӀанзара гӀалгӀай мотт» яхача пособе тӀа куцдешаш дийкъад шин тоаба: мишталлии лоаттамеи. Цу пособе тӀа йоах:

Мишталли кушдешаша деран белгало е цун масал белгалдоаккх, хӀаьта лоаттама куцдешаша — тайп-тайпара хул: хана, меттига, бахьана, дагалоацама маӀан долаш лел.

2012 шера эрсий меттала арахийцача "Современный ингушский язык. Морфология» яхача кинижка тӀа куцдешаш белгалдоах «МаӀангеи синтаксически гӀулакхагеи хьажжа» .

Куцдеша белгалонаш

• Куцдош кхыча къамаьла доакъошца дувзаденна да;
• Куцдош хувца ца лу къамаьла дакъа да;
• Ше дувзаденнача дешаца тӀатовжара бувзам ба куцдеша;
• Предложене юкъе лоаттам хул;
• Меттига куцдешаш меттига дожарий формаех хьахинна да. Масала, цига, цигахьара, цига гӀолла;
• Хана куцдешаш цхьаццдолча дожарий формаех хьахинна да. Сарахьа, сайранна, сарале, сарралца, денна;
• Мишталлий куцдешай дистара лагӀаш хул. Масала, хоза хозагӀа, эггара хозагӀа;
• Мишталли белгалдешаши мишталли куцдешаши шоай формага диллача вӀаши тара да. Уж шоайла къоастаду семантикан а грамматикан а бувзамца. ХӀаман белгало хьокхе — белгалдош да, деран белгало е белгалон белгало хьахьокхе — куцдош да. Масала: Дика (белгалдош) книжка да из. Из книжка дика (куцдош) дийшар цо;
• Куцдешаш бувзам беш лел хандешашца (Говр масса йода.), причастешца (Дика тийга коч я из.), деепричастешца (Бер хоза делаш сома даьлар.), масдарашца (Бегашта аларах кхетац), куцдешашца (Сов дукха ма ле!)

Куцдеша разрядаш

• Мишталли куцдешаш. Цар хьахьокх дер мишта хул. «Мишта?» «МалагӀча тайпара»?'яхача хаттарашта жоп лу. Масала: хоза тег, дика вах, ледара хьувз, цӀимхара вел. Мишталли куцдешай дистара лагӀаш да. Уж белгалдешай дараш санна, кхоъ да: юхьера, дистара, лакхера;
• Боарама куцдешаш' (боарамеи массалии куцдешаш). Цар хьахьокх боарам. «Мел?» «Массаза?'» яхача хаттарашта жоп лу. Уж да ераш: селла, сов, тоъал, шозза, иттаза, геттара, дурраз, Ӏалаьмата, тӀех… Масала: Геттара гӀадвахар из тхо бӀаргадайча;
• Дера куцдешаш. Цар хьахьокх дер мишта, малагӀча тайпара хул. «Мишта?» яхача хаттара жоп лу. Уж да ераш: аркъала, барталая. белгала, белгалза, урагӀ, пхорагӀ, цӀаьхха, Ӏункар, иштта, вештта, маьрша… Масала: Аркъала уллар из;
• Хана куцдешаш. Цар хьахьокх дер маца, мича хана хул. «Маца?» «Маццалца?» «Маца хана денз?» «Мича хана денз?» яхача хаттарашта жоп лу. Уж да: селхан, тахан, цӀул, цӀумоака, ломма, цул цӀумоакз, соахк, лурчагӀа, моцагӀа, хьогга, сийсара, тховсара, самардийнахь, тхьовра, кастта, наггахьа, хьалха, тӀехьа, цкъа, хӀанз, жерахьа, сарахьа, касталашха, хӀаьтта, Ӏай, аьхки, гурахьа, бӀаьсти, дилла, даиман, духхьашха, сецца;
• Меттига куцдешаш. Цар хьахьокх дер кхоачашхула моттиг. «Мича?» «Мичахьа?» «Мичара?» «Мича гӀолла?» «Мича кхаччалца?» яхача хаттарашта жоп лу. Меттига куцдешаш ераш да: цига, укхаза, хьалла, Ӏоа, эгӀа, магӀа, тӀехьа, тӀехьашка, массанахьа, миччахьа а, хьалхашка, уллув, юхе, юкъе, чухьнахьа, арахьа, йисте, цхьаннахьа, дехьа, сехьа;
• Бахьанеи дагалоацамеи куцдешаш. Цар хьахьокх дер фу бахьан долаш хул. «ХӀана?» «Фу бахьан долаш?» яхача хаттарашта жоп лу. Уж да ераш: футтаройна, эгӀазлонна, хозахета, куралла, цудухьа, Ӏовдалла, моцалла, хьогалла, даькъазалла. Дагалоацама куцдешаша жоп лу «Сенна?» «Сендухьа?» яхача хаттарашта. Цар хьахьокх дер малагӀа дагалоацам болаш кхоачаш хул: ТӀехьленна, безама, хьамара, совгӀата, юхалург, бегашта
.

Белгалдаккхар

Литература

• Гандалоева А. З. ГӀалгӀай мотт. — Назрань : Кеп, 2023. — 328 с.