Малсаганаькъан АртагӀий Сосаркъа

Малсаганаькъан АртагӀий Сосаркъа
Ваь таьрахь	17 аьтинга 1895(1895-06-17)
Ваь моттиг	Аьлте-Юрта административни округ, Шолжа ралс, Тийрка область, Россе импери
Кхелха ха	25 саькура 1976(1976-02-25) (80 шу)
Кхелха моттиг	Глоссоп[d], Хай-Пик[d], Дербишир[d], Дербишир[d], Ингалсече, Великобритани
БӀорахол	Россе импери  Польша
БӀун тайпа	дошлой эскар
БӀул даь шераш	1912—1920, 1927—1939
Кулгалдаьд	Хьалхара гӀалгӀай дошлой сур
Сраженеш/тӀемаш	Хьалхара Дунен тӀом, БӀорахой тӀом, ШоллагӀа Дунен тӀом
СовгӀаташи премеши

Ма́лсаганаькъан А́ртагӀий Со́саркъа (эрс: Созерко Артаганович Мальсагов; 17 аьтинга 1895, Аьлте-Юрта административни округ, Тийрка область — 25 саькура 1976, Глоссоп^[d], Дербишир^[d]) — Эрсий паччахьа эскара эпсар, Соловкерча лагерара байда́чарех хиннав, Полхой бӀун эпсар, полхойи фаьренгийи духьале яра доакъашхо, бокъойоаккхар, йоазонхо.

Биографи

Малсаганаькъан Сосаркъа ваьв 1895-ча шера аьтинга бетта 17-ча дийнахьа Аьлте-Юрта.

Сосаркъий да́, Малсаганаькъан Оарцхочун АртагӀа, 1869-ча шера Тийрка тӀарча милисхой дошло хиннав, 1871-ча шера Кавказерча эскандрона лейб-гварде лоамарой 3-ча взвода герз леладер хиннав, Кавказе цӀавеначул тӀехьагӀа из Тийрка дошлой-иррегулярни сура 4-ча бӀаьра хьовда хиннав, иштта цо да́къа лаьцад эрсий-туркий тӀем тӀа 1877—1878 шерашка. Нана — Байсаранаькъан Хани, Шипке хиннача духьалъоттама турпала Байсара БӀунхочун йоӀ.

Воронежера Михайловски кадетий корпус яьккхачул тӀехьагӀа Сосаркъас яьккхай Москвера 1-ча разряда Александровски тӀема училище. 1912-ча шера тов бетта 23-ча дийнахьа цо дув биаб. 1913-ча шера из юкъевахав подпоручик волаш Сибарерча гӀашлой сура юкъе, из дӀахьожаяь хиннай Полхой мехка. 1914-ча шера лозаваьв, Буро тӀарча госпитале дӀахьожаваьв. Святой Святослава Орден луш белгалваьккха хиннав. 1915-ча шера тушола бетта из юкъевахав Акхача дивизе ГӀалгӀай дошлой сура сов бӀаьра́ юкъе, тӀаккха кӀимарса бетта ГӀалгӀай сура́ дӀаюкъевахав. 1917-ча шера цо йоалаяьй Исмайланаькъан Шахбота йоӀ Либи.

Корнилов инарал волча хана из хьовдал леладеш хиннав 3-ча бригадерча эскадрона, цунна юкъе хиннад гӀалгӀайи черсийи сураш. Деникина лоӀамхой эскара юкъе волаш Хьалхарча гӀалгӀай дошлой сура хьовда хиннав из. Царицынски фронте хиннача тӀем тӀа да́къа лоацаш а хиннав, Кавказерча эскара юкъе волаш. Малсаганаькъан Сосаркъас яздаьд: «БӀу бохар бахьан долаш хӀаравар вада везаш хилар, лоам шийна лачкъа моттиг лохаш. Даим тӀахьелхача мостагӀчох а кхеташ, тха дошлой бригада Тийрка тӀа ӀотӀакхаьчаяр, цига дӀаяьккхар из. Цун эггара чӀоагӀагӀеи тешамегӀеи дола доакъош Гуржехьен доазон тӀа къаьча хиннад, цу хана кхы а кортамукъа паччахьалкхе хиннай из…». Цу тӀехьагӀа Султан Клыч-Гирей хьалха а волаш дошлой сур вӀашагӀъеллай. Къобанхи тӀа гӀаьрал бахаб уж, Кавказе советий Ӏаьдала духьала партизаний тӀем тӀа а хиннаб. Юххера Аджарой мехка дӀабахаб уж.

1922-ча шера амнисти кхайкаяьй, цу тӀагӀолла беррига кӀай эскархой маьршбоахаргба аьнна хиннад. Цох теша а тийша, ший цӀагӀарчарех кхетара духьа, Сосаркъа Туркашкахьара цӀа а вена, ЧК дӀакаравахав. «Аз амнисти хьояьчул тӀехьагӀа, — дувцар Сосаркъас, — следователо мухь бетташ ве́ла вола а венна, аьлар: камера чу дӀачувига из, амнисти а дӀахьокхийта цунга. Боккъонца хьекха а хьекхар цар из-м, ей».

Из чуваьллав Каьлакерча а, Бакурча а, Махача-Кхаьллерча а, Шолжа-ГӀалий тӀарча а, Буро тӀарча а набахташка. 1923-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа цунна кхел яьй: паччахьалкхен бовхамашта духьала зуламаш дарах бехке а лоархӀаш Соловкашка 3 шера́ ха техай цунна РСФСР Уголовни кодекса 64 лустама́и („Террористий акташ вӀашагӀъехкари кхыча паччахьалкхен нахаца цхьана болх бари“), 66 лустама́и („Къамашта юкъерча буржуазегахь оакхал дарах“) тӀагӀолла.

1924-ча шера наджгоанцхой бетта денз 1925-ча шера маьтсела беттага кхаччалца Соловкашкарча лагере чувелла ваьллав из. Маьтсела бетта 15-ча дийнахьа шийцарца новкъосташца эпсар хиннача Бессонов Георгийцеи, шин полхочунца Мальбродскии Э. Сазанов М. Г байдаб. Суомий мехка цунна хьаденнад «нансеновский паспорт», цу паспортах из Риге ва́ха дӀавахав. Цига 1925-ча шера из волавеннав шийца хиннар дага а ухаш «ЖожагӀатен гӀайре» язде, из цо арахийцад Ингалсий мехка 1926-ча шера. Цунна таржам даьд Ингалсий мехка хьалха Эрсечен викал хиннача Набоков Константинеи оазархочо Савин Иванеи. Лийца баьккхача наьха бокъонаш меттаоттаеш из къовсавеннав Паражерча Комитетаца. ЖабагӀийнаькъан Висангире Жаннета яхачох, из ве хьежаб шозза.

1927-ча шера маьцхали бетта денз 1939-ча шера тов беттага кхаччалца из полхой дошлой эскара юкъе хиннав, цкъарчоа контрактагӀеи, тӀехьагӀо кадрови эпсар волаши. 1939-ча шера тов бетта ШоллагӀа дунен тӀом болалуш, из эскадрона хьовдан дарже хиннав, немцашца тӀом беш. ТӀом беш есаралла вигав из, Немцашкахьа эпсарий лагере нийсавеннав.

1944-ча шера тов бетта Баваре резерв-лазарете хиннав, цигара веддав Полхой мехка. Полхой духьалъоттамгахь дакъа лаьцад цо, тӀехьагӀо из дӀахьожаваьв Фаьренгехьа. КъайлагӀа цох йоаккхаш «Казбек» яха цӀи.

ТӀом дӀаьбаьнначул тӀехьагӀа из ваьхав Ингалсий мехка. Цо болх баьб Бусалба товшхала юкъарче, 1951-ча шера Мюнхене кхеллача геноцида духьала болх дӀакхухьача къамашта юкъерча Комитета юкъевахав.

ТӀехьара шераш Сосаркъас дӀадихьад Эштоне Портлэнд-Хаусерча Кавказерча ветеранашта лаьрхӀача цӀагӀа. 1973-ча шера цунна хала операци яьй. 1976-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа из кхелхав Шайр Хилл (Shire Hill Hospital) дарбанче.

Ший йиӀийга Мадинайга цо яздаьчох, из Аьлтий-Юрта дӀаволларах хьегаш хиннав.

1990-ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахь цунна реабилитаци яьй.

Дезал

• Воша — Амай.
• Воша — Орцхо.
• Воша — А́рсмак.
• Сесаг — Исмайланаькъан Шахбота Либи (1898—1980)
• ЙоӀ — Раиса (1920—2000), инженер, 1952-ча шера денз маьре хиннай Янданаькъан Хамарзий Жамалдага (1916—1979),«Записки спецпереселенки» мемуараш язъяьй цо;
  • ЙиӀий воӀ— Янданаькъан Шахбулат;
  • ЙиӀий воӀ — Янданаькъан Хаж-Мурад, Малсаганаькъан кашамашка Аьлте-Юрта чурташ дегӀар
  • ЙиӀий йоӀ — Янданаькъан Марем (яьй 1953)
• ЙоӀ — Мадина (1924—2017, Шолжа-Пхье).
  • ЙиӀий воӀ — Лаьнанаькъан Сафар

Язбаь дагалоацам тӀаэцар

Дувцачох, Горький Максима 1928-ча шера Соловкашка ваха язъяь очерк Сосаркъийи Безсоново Георгийчуни очеркашта духьала язъяйтай советий Ӏаьдало. ТӀехьагӀо, цу кампанегӀа, пропаганда яра духьа, кино даьккха хиннад Соловкашка «пайда бола бӀорахой хьа мишта бу» кхайкадеш. СЛОН урхален хьаким волча Эйхманс Фёдорс «доацар тӀакхухьаш Малсаганаькъанчо шийгара дагаде́ха́р» юхатохаш «Керда Соловкаш» (эрс: Новые Соловки) яхача газета тӀа лустамий сери язъяьй. «Бакъдар» (эрс: Правда) яхача газета тӀа Сосаркъий къамаьл юхатохаш цӀимхара язбаь болх ӀотӀабаьккхаб Кольцов Михаилс а.

Кепатеха балхаш

• Соловки. Остров пыток и смерти (Записки бежавшего с Соловков офицера С. А. Мальсагова) // «Сегодня». Рига, 29 ноября 1925 г.
• S. A. Malsagof. An Island Hell: A Soviet Prison in the Far North. London, A.M. Philpot LTD. 69, Great Russel Street, W.C.I., 1926. Translated by F. H. Lyon.
• Мальсагов С. А. Адские острова: Сов. тюрьма на Дальнем Севере / пер. с англ. Ш. Яндиева. — Нальчик: Издательский центр "Эль-фа", 1996. — 127 с.

ГӀалгӀай меттала

Сосаркъий «ЖожагӀатен гӀайренашта» гӀалгӀай меттала таржам даьд. Шоай хана шоашкара цхьаццадолча доакъошта таржам даь хиннад Дахкилганаькъан ИбрахӀима а, Шаденаькъан Султана а. 2015-ча шера, Ӏай, из кепатехад деррига таржам а даь. Таржам дара проекта хьалха лаьттай ГӀазданаькъан ӀабдуллахӀа Радимхан, цо вӀашагӀъелла хиннай тайп-тайпара говзанчаш чубола тоаба, гӀалгӀай метта таржамхо хиннав Ноакастой Хаваш.

«ЖожагӀатен гӀайренаш» ишколерча гӀалгӀай литературан 11-ча класса программанна юкъе я.

ТӀатовжамаш

• Мальсагов Созерко Артаганович
• Мальсагов Созерко Артаганович (1893—1976) военный
• Мальсагов С. А. Адские острова : Советская тюрьма на Дальнем Севере

• Марьям Яндиева. Ингушский «Адский остров» в Год литературы (эрс.). — 2015. — 16 декабря.

Белгалдаккхар