Юкъедоаладаь дешаш (гӀалгӀай мотт)

Юкъедоаладаь дешаш (эрс: Вводные слова) — къамаьл дечун ше дӀаоалача уйланцара гӀулакх хьахьокхаш дола дешаш.

Масала: Кхоана малх хьожаргба, тешшаме! Кхоана, хетаргехь, малх хьожаргба! Кхоана, ираза, малх хьожаргба. Хьалхарча предложене чухь дувцархо тийша ва малх хьожарг хиларах, шоллагӀча предложене чу шек ва, хӀаьта кхоалагӀча предложене чу гӀадвахав малх хьожаргболандаь.

Белгалонаш

Юкъедоаладаь дешаш латташ хул хандешаехи е цар формаехи (хетарех, дувцачох, яхачох, моттачох, хьагучох), куцдешаехи (ираза, доакъазалла, гӀаьххьа, цкъарчоа, цӀаьхха, юххера), цхьанкхийттаца дешаехи (боккъала аьлча, лоацца аьлча, дувцилга доацаш). Юкъедоаладаь дешаш дӀаоал къаьсттача интонацеца: йиш лаьгӀъеш е йиш сихъеш, маӀана тохар доацаш. Юкъедоаладаь дешаш предложенех дӀакъоастаду цӀумолгашца.

Тайпаш

• Дувцачох тешар е шекхилар: бакъдолаш, меттахь, шеко йоацаш, бокъонца, бегаш боацаш, нийса аьлча; хетарехь, хетаргехь, моттачох, хила мегачох, лерхӀачох, хеза́чох, дувцачох

• Дувцачох дола хетамаш: — ГӀадвахар (ираз, вайна болча аьттона, боккъонца, ма даггара, шеко йоацаш, тоама) — Цатоам хилар (хьашт доацаш, доакъазалла, ираз ца хилара, цатоама) — Цецвалар (тамаш йолаш, цецвоаккхаш, дагадоацаш, ситӀарвоаккхаш) — Лоравалар хьахокхаш (цӀаьхха санна, мишта хул ца ховш)

• Дувцашдар хьангара доагӀа хьахьокхар (Ӏа лерхӀачох, хетаргехь, наха яхачох, цо дийцачунга хьежжа)

• Уйлай бувзам белгалбоаккхаш: — уйлай аргӀа (цкъа-дале, шозлагӀа-дале, юххера а, долче, масала, цу тайпара). — уйлаш вӀаштӀехьъяхара никъ (тӀаккха, вешта аьлча, бакъдар аьлча, долча бесса аьлча, деррига дийцачул тӀехьа).

• Дувцачоа ладувгӀачун уйла тӀаерзаяр — дий хьона деце хьона, ладувгӀалахь, тешалахь, кхетий хьо, гой хьона, лоацца аьлча.

Юкъейоалаяь предложенеш

Юкъейоалаяьча предложенеша а леладу из гӀулакх, дешаши цхьанкхийттача дешаши санна. Царна юкъера башхало я — оттам. Уж латташ хул цхьалхача предложене схемах: цхьанъоттама а шинъоттама а. Ший маӀанга диллача юкъейоалаяь предложенеш тара я юкъедоаладаьча дешашта а юкъедоаладаьча цхьанкхийттача дешашта а. Эрга я шоай чулоацамцеи яьржа хиларцеи. Шоай лексически чулоацамга диллача, уж тайп-тайпара хул, цар йоаккхал хаьда дац, хӀана аьлча уж латтац айттадаьннача дешаех, мел еза йоаржае йиш я. Цар белгалдоаккх тӀатеха маӀан е дувцачох хетар Масала: Сона хов, Ахьмад кхоана ца воагӀаш Ӏергваац. ЧӀоагӀа шийла ди дар тхо Ӏодига, йоахар нанас, гӀатта долха хьазилгаш гӀорадора.

Юкъейоалаяь конструкцеш хул, предложене маьже я еррига предложени кхетаяйташ. Уж интонацех белгалйоал, цар йохаю предложене интонационни цхьоагӀо шоаш юкъеоттарца. Масала: Цу дийнахье Увайса квартире, са доттагӀчун цӀи яр из. Берда йисте кхаьчача (Малхбузехьа бола берд бар из), тийшар со кӀалхарваларах. Совдата ший йиша, царех йоккхагӀчун шийтта шу дар, школе дешаш бар.

Примечания

Литература

• Гандалоева А. З. ГӀалгӀай мотт. — Назрань : Кеп, 2023. — 44 с.

ТӀатовжамаш

• Н. С. Валгина. Синтаксис современного русского языка
• Обособление вводных слов и вводных предложений Грамота.ру
• Е. Геккина, С. Белокурова, С. Друговейко-Должанская. Это (,) наверное (,) вводные слова