Баьтамарза-Юрт

Рувики материал
Юрт
Баьтамарза-Юрт / Юкъера Ачалкхе
эрс: Средние Ачалуки
43°22′07″ с. ш. 44°44′05″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар МагӀалбика шахьар
Юрта хьисапе моттиг Баьтамарза-Юрт
Дá Эсмарзанаькъан Гелани-ТӀахӀира Ӏийса
Тархьари географии
ХьалхагӀа хинна цӀераш 1944 кхачч. — Средние Ачалуки
1958 кхачч. — Ацалык (Средний Ацалык)
Лакхал 421 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой
  • 4840 саг (2021)[1]
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8734
Пошта индекс 386337
Код ОКАТО 26215805001
Код ОКТМО 26615450101
Номер в ГКГН 0155324
Баьтамарза-Юрт (Россия)
Точка
Баьтамарза-Юрт / Юкъера Ачалкхе
Red pog.svg
Москва
Баьтамарза-Юрт (Ингушетия)
Точка
Точка
Баьтамарза-Юрт / Юкъера Ачалкхе

Юкъера Ачалкхе е Баьтамарза-Юрт (эрс: Средние Ачалуки) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт я.

Моттигерча шедоалдарах йолча бокъонга диллача, Баьтамарза-Юртах из ше цаӀ мара юкъе а йоацаш муниципальни кхоллам хьабу юрта хьисапе моттиг Баьтамарза-Юрт яхаш (сельское поселение Средние Ачалуки)[2].

ЦӀи

Юрта цӀи гӀалгӀай меттала Баьтамарзий-Юрт я[3], из язъеш нийслу иштта Баьтмарза-Юрт[4] аьнна а, Баьтамарза-Юрт аьнна а[5]. Иштта Юкъера Ачалкхе яха цӀи а я йолаш[5][4].

Географи

Юрт улл Ачалук яхача хин атагӀа, шахьара юкъ лоархӀача МагӀалбика́ 28 км гаьна зӀилбухен-малхбоалехьа, мехка нанагӀала йолча Мага́са́ 30 км гаьна гӀинбухен-малхбузехьа, новкъа гӀолла дусташ хилча. Из Ачалкх хий долалу Йоккхача Ачалкхенна малхбузехьара, Юкъерча Ачалкхе (Баьтамарза-Юрта) гӀолла чакх а даьлле, гӀинбухен-малхбоалехьа Ӏодод, Дабе-Юртагахьа, Шолжа АргӀе гӀолла, Кердача Редантага а кхаьче, тӀаккха юххера Шин аргӀа юкъе арадоалл. Баьтамарза-Юрта кӀеззига гӀинбухехьа аьтта га хьакхет цох — Сийна Кхера яхаш хий. Баьтамарза-Юрта малхбоалехьа Шолжа АргӀа юкъе да́ чакхдоалл Ӏаьлаха-Чуртен ор.

Баьтамарза-Юрт ший босенашка улла Шолжа АргӀа лохлу малхбузенгара малхбоаленгахьа. Юрта гӀинбухен-малхбузехьа Бабало яхаш гув боалл (818,1 м), малхбоалехьа — Албаскин яхар боалл (777,9 м). Баьтамарза-Юр улл региона лоадам бола машенновкъа гӀолла — Р-296 Маздак — Мочкъий-Юрт — Буро.

Гарга яда нах баха моттигаш: зӀилбухен-малхбузехьа — Йоккха Ачалкхе, гӀинбухен-малхбузехьа — ГӀайрбик-Юрт, гӀинбухен-малхбоалехьа — Дабе-Юрт, зӀилбухен-малхбоалехьа — Пхьилекъонгий-Юрт а, Илдарха-ГӀала а.

Тархьар

1874 шера хинначох юртах лаьца яздаьд: «Ачалукъ Средний (Чирикова)», «при речке, на московском почтовом тракте», иштта белгалдаьккхад юрта 220 цӀа а да, 1064 бахархой а ба (562 маӀа саги 502 кхалсаги), бахараш гӀалгӀай ба, бусалба сунний а ба, юрта пошта станци а я[6].

ЦӀенош да Юкъерча Ачалакхе 1920-ча шерашка.

1925 шера Юкъерча Асалкхен сельсовет а йолаш ГӀалгӀай автономни областа Ачалкхен шахьара юкъе хиннай. Юрта 271 ков хиннад, бахаш 1321 саг а хиннав (677 маӀеи 644 кхали). Юрта хиннай: цхьа гӀув, цхьа библиотека, ши зӀамига промышленни предприяти (пхьоалеи хьайри), цхьа паччахьалкхен (кооперативни) ссыпной пункт, 2 партийни организаци. Базар а оттаеш хиннай юрта[7].

1936 шера Баьтамарза-Юртах Ачалкхен шахьара юкъ хьаяьй.

1944 шерагара денз 1957 шерага кхаччалца, гӀалгӀай мехках баьха СибарегӀа хиннача юкъа юрта цӀи хийца хиннай «Ацалык» («Средний Ацалык») аьнна. Амма гӀалгӀай шоай мехка цӀабаьхкача 1958 шера юрта хьалха хинна цӀи хьаметтаоттаяьй.

1990 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа хинначаох Баьтмарза-Юрт Дабе-Юртаца цхьана Ачалкхен сельсовета юкъе хиннай (Йоккха Ачалкхе ше къаьстта сельсовет хиннай). ХӀаьта Баьтмарза-Юрта цу хана 2028 саг хиннав вахаш[8].

Бахархой

Охлой дукхал
1926[9]2002[10]2010[11]2011[12]2012[13]2013[14]
148351142949295730533132
2014[15]2015[16]2016[17]2017[18]2018[19]2019[20]
324233653402346635423637
2020[21]2021[22]
37194840
1000
2000
3000
4000
5000
6000
2011
2016
2021
Къамай лоаттам

Ерригроссе 2002 шера хьисап деш нах дӀаязбаро  (эрс.) хьатахкачох[23]:

Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаро  (эрс.) хьатахкачох[24]:

  • гӀалгӀай — 2 942 саг (99,8 %)
  • кхыбараш — 7 саг (0,2 %)

Белгалдаккхар

  1. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
  2. Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 15.10.2025.
  3. Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  4. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 36.
  5. 1 2 Кодзоев, 2022.
  6. Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населенных мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлиц. — 1879. — C. 445.
  7. Список населённых мест Северо-Кавказского края, 1925, оа. 456—457.
  8. Численность наличного населения по сельским населённым пунктам ЧИАССР на 1 января 1990 года // Архивный вестник : Историко-документальный бюллетень / Отв. сост.: М. Х. Ченчиева, А. И. Духаев. — Нальчик: Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013. — № 1. — С. 118. — ISBN 978-5-905770-24-1. Архиве диллад 26 08 2019.
  9. http://vivaldi.dspl.ru/bx0001137/details.
  10. https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  11. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  12. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  13. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  14. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  15. https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  16. https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  17. https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  18. http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  19. http://web.archive.org/web/20180726010024/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  20. https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  21. https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  22. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  23. Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 2002 года. Хоам хьаийца таьрахь: 15.10.2025. Архиваци яьй 20.01.2021.
  24. Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. Хоам хьаийца таьрахь: 16.10.2025. Архиваци яьй оригинала тӀара 6.03.2016.

Литература

  • Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Ингушская автономная область // Список населённых мест Северо-Кавказского края / Под рук. М. И. Поликсенова, пом. зав. Секцией демогр. стат.. — Ростов-на-Дону : Северо-Кавказское краевое статистическое управление, 1925. — 646 с. — (Материалы по статистике Северо-Кавказского края).
  • Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: Лаки Пак, 2022. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.
  • С. Арчаков. Мишта язъю вай юртий цӀераш? (гӀал.) // Сердало : газет. — 2017. — 9 саькура (№ 17 (11753)). — С. 3.