Ӏарафат ди

Ӏарафат ди
Хьажол деча юкъа Ӏарафат яхача супа лоама тӏабовлар
Тайпа	Бусалба цӏей
Официальни цӀи	Ӏарафат ди (Ӏар. يوم عرفة‎)
Кхыйола цӀи	Ӏарафат
МаӀан	Хьажола шоллагӏа ди; Ӏарафат лоама тӏа латтар; къиношта гештдар
Оттадаьд	Бусалба ӏаьдалагӏа
Дезду	Дерригача дунен бусалба наха
Таьрахь	Зуль-Хьиджат бетта 9-гӏа ди (кхыча ханоргах таьрахь хувцалуш да)
Мишта дезду	Ӏарафат лоама тӏа латтар (вукуф), дуӏаш, хьехамаш, марх кхабар (хьажол деш боацарашта)
Ӏадат	Лувчар тӏерадаккхар (гусль), Къорӏа дешар, тоба дар, дуӏаш дар, тӏадоагӏача дийнахьа бежанна урс хьакхар
Дувзаденна да	ГӀурбаш

Ӏарафат ди (эрс: День арафата) — хьажола шоллагӀа ди, мархий бутт чакхбаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа бусалба ханоргах 12-ча бетта, Зуль-хьиджат бетта, 9-ча дийнахьа дездеш дола бусалба наьха дагалоацама ди да.

2026-ча шера маьтсела бетта 26-ча дийнахьа нийслу. Цу дийнахьа хьажоша Макканна юххерча ӏарафат лоама бухе латташ дуӀа деш хул. Малх чубизачул тӀехьагӏа ГӀурбан цӀей хьатӀадоагӀа.

Хьажола юкъера моттиги маӏани

Хьажол — Макка зерат дар, Бусалба дин пхе бӏоагӏах цаӏ. Из массехк дийнахьа дӏахьош йолча Ӏамалех латташ да, царна юкъе да: ихьрама хьале чувалар (къаьстта дола са цӏендар), Хьажцӏенна ворхӏазза го баккхар (тӏавоаф), ас-Сафа а аль-Марва а гувнашта юкъе адар, ӏарафат лоам тӏа латтар.

ӏарафат денои «вукуф» яхача Ӏамалои керттера моттиг дӀалоац. Мухьаммад Пайхамара (АллахӀагара салам-моаршал хилда цунна) хьадиса тӀа ма аллара: «Хьажол — ӏарафат да». Белгалъяь йолча хана ӏарафате ца латтаро хьажол кхоачаш хилийтац. Малх хьалбаьннача хана денз малх чубиззалца Ӏибадат деш, хьехамга ладувгӀаш, Ӏамал ю, шоай уйлаш а багара дош а лорадеш, АллахӀ деррига зувш а хозаш а воландаь.

Массе керттерча мацабаша (ханафий, шафиӀий, маликий, хьанбалий, жафарий) вукуф (ӏарафат лоам тӀа латтар) хьажолагахьа тӀабилла (параз) «бӀоагӀа» лоархӀ.

Тархьар

Бусалба дингахьа ӏарафат ди лоархӏ ӏа даьча дикача гӏулакхех маьл а, къиноех бехктокхам а дуккхаза совбоала ха. Марха кхабар цу дийнахьа — суннат да.

Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, аьннад:

«Эггара дикагӀа дола дуӀа Ӏарафат дийнахьа ду дуӀа да. ХӀаьта аз а сона хьалха хиннача пайхамараша а аьнначох эггара дикагӀдар да: Лаь илаьхӀа илля-ЛлоахӀу вахьдахӀу лаь шарика ляхӀ. ЛяхӀу-ль-мульку, ва ляхӀу-ль-хьамду, ва хӀува Ӏалаь кулли шайъин къодир. АллахӀ воацар кхы Даьла вац, цаӀ ва Из, новкъост вац цун. Цунга да доал, Цунна ба хоастам. Из моллагӀча хӀаманна низ кхоачаш а ва!».

Ший меттала (Ӏар.)

خَيْرُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَخَيْرُ مَا قُلْتُ أَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

— Сунан ат-Тирмизи

АллахӀа Элчанга, ﷺ, Ӏарафат дийнахьа марха кхабарах хаьттача, Цо аьннад:

«ДӀадаха‌чеи тӀадоагӀачеи шера даьча къиношта гешт дайташ да».

Ший меттала (Ӏар.)

يُكَفِّرُ السَّنَةَ المَاضِيَةَ وَالبَاقِيَةَ

— Муслим, 1162

Кхыча хьадисагахьа (ат-Тирмизи) из ди дуӏа дара толашагӏа ди да аьннад.

Ӏарафата тӀа йоаккха ха дунен тӀарча хьалхарча шин сагах Адамахи Хьаваехи долча дувцарца ювзаянна я. КъорӀано яхачох, АллахӀа Адам топпарах ваьв, хӀаьта Хьава цун пӀендах. ШайтӀо Ӏехабаь, баа йиш йоаца сом биаб цар, из бахьан долаш ялсмалера лелхабаь хиннаб уж. Бусулба наха из дувцар Ӏарбий ахгӀайренца дувз. Ялсмалера лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏарафата лоам тӀа вӀашагӀкхийттаб Адами Хьаваи, цига шоайла барта баьхкаб уж. Цига гешт даьд А́дама́ цо даьча къиношта.

«ӏарафа» яха цӏи «довза, кхета» яха маӏан долча ӏарбий овлах хьаяьннай. Дин дувцар да из. ӏарафате латтар шоаш Кхеллача Даьлацара белгала вӏашагӏкхетар а, гештдарах сатувсар а санна лоархӏ.

Ӏарафат ди дезду бусулба дин массе тоабашка. Суннатах Ӏарафат ди Аллахӏа бусалба ди хьакхоачашдар йистедаьккха ди санна лоархӏ, шииташа ӏаьлий Хьусенагара да аьнна лоархӏа «ӏарафата дуӏа» яхаш шоай къаьстта цхьа дуӏа ду.

ӏамалаш

ӏарафате латтар

Хьажошта юккъера (керттера) ӏамал я — вукуф (ӏарафат атагӏа латтар).

ӏарафат лоама атагӏе

Цар де дезар хаьдда да:

• минара аравалалехь лийчача дика лаьрхӏа да;
• ихьрам тӏадувха хьажой делкъа хана денз малх чубиззалца ӏарафата атагӏа латташ хул;
• шоай ха дуӀаш деш, Къорӏа дешаш, тоба деш йоаккх;
• текъама тидам лоаттабар, дунен къамаьлех а яппараш ярах а лорабалар тӀадилла да.

Хьажол ду нах Ӏарафата тӀа дуӀа деш ба

Из ӏамал кхоачаш ца йича хьажол а кхоачаш лархӏац.

Ӏарафата дийнахьа марха

Хьажол деш боацача наха суннат марха кхоаб цу дийнахьа. Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, ма аллара: «ӏарафат дийнахьа марха кхабар дӀадахача а хьатӀадоагӀача а шерашкара къиноех цӏенвалара бахьан да». Уж дешаш шоай гулламашкахьа доаладу Муслим а, ат-Тирмизи а имамаша. Ӏаламнаха, масала, ан-Нававичо, белгалдоаккх, эггара хьалха цу марха кхабаро саго даь зӏамагӏа дола къинош дӀадоахилга.

Хьажол вӏаштӏехьдаккхари ӏалашдари

XXI-ча бӀаьшера ӏарафат ди дӀадахьар белгалдоал хӀанзара технологеш лелаярца а, чоалхане организационни лоаттам хиларца а.

• Дукха нах хилар: ӏарафат атагӀа хьажой гулбалар хӀара шера хула доккха гӀулакх да. 2025-гӀча шера хиннача хоамех хьажол даь 1,67 миллион гаргга саг хиннав.
• Кхерамзлен гӏулакхаш а хьавӏаштӏехьдаккхар а: хьажой тоабашта урхалдар таханарча технологех пайда эцаш ду. Кхерамзле ӏалашъяр духьа лелаю саго хьаяьча интеллекта системаши, пилот воацаш гӏетта аппараташи, иштта юкъеяьхай дӏа-хьа лелара лаьрххӀа йола маршруташ а дӏачакхбувлийтара система а.
• Лорий Ӏалашо: хьажошта сиха гӀо дара духьа болх беш я эшаш йола лорала инфраструктура. 2024—2025 шерашка хьажол деча хана, пилот воацаш гӏетта лелача аппаратий гӀонца молхаш дӀакхачийтар хьавӏаштӏехьдаьккхадар, цо аьттув хилийтаб хӏама дӏа-хьа яйтара (дӀакхачийтара) ха 5-6 минотага кхаччалца лоацъе. 2024 шера стационарни дарба эцаш болча хьажошта уж ӏарафат атагӀа дӀабигар духьа лаьрххӀа йола лорий конвояш кийчъяь хиннай.

Таьрахь

ӏарафат ди белгалду беттацарча бусалба ханорга шийттлагӏча Зуль-хьиджа бетта ийслагӏча дийнахьа. Григориански ханоргах цу хилама таьрахь хӀара шера 10—11 ди гаргга юхатӏехьашкадоал, беттаца долча шера дӏоахал (354 ди гаргга) маьлхаца долча шерал лоацагӀа хилар бахьан долаш.

Нийса таьрахь хьабелгалду бетта фазаш (керда бутт хьахилар) зувш хайначох. ТӀеххьара соцам Саӏудий ӏарби мехка Лакхехьарча кхело чӀоагӀбу, хьажол цу паччахьалкхен доазон тӀа дӀахьош доландаь. 2026-ча шера из ди маьтсела бетта 26-ча дийнахьа нийслу.

Белгалдаккхар

Литература

эрсий меттала

• Али-заде, А. А. Арафа // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 82.

кхыча меттала

• ʿArafa / Венсинск, Арент Ян, Gibb H. A. R. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by H. A. R. Gibb; J. H. Kramers; E. Lévi-Provençal; J. Schacht; B. Lewis & Ch. Pellat. Assisted by S. M. Stern (pp. 1—330), C. Dumont and R. M. Savory (pp. 321—1359). — Leiden : E.J. Brill, 1986. — Vol. 1. — P. 604. (платн.)