Гаьгий
| Тайп | |||
| Гягий | |||
|---|---|---|---|
| (гӀа: Гаьгий) | |||
|
|||
| Къам | ГӀалгӀай | ||
| Юкъара хоам | |||
| Ди | Ислам | ||
| Мотт | ГӀалгӀай мотт | ||
| Йоазув | ГӀалгӀай йоазув кириллица тӀа | ||
| Юкъеболх | ГIалгIай | ||
| Чулоац | 6 тайпан никъ | ||
| ХӀанз баха моттиг | |||
| Хьалха баьха моттиг | |||
| ГӀалгӀайче, ЦӀорх, Гаьгий гӀалаш | |||
Гаьгий (эрс: Гягий) — гӀалгӀай къаман тайпа да, ше хьадаьнна ЦӀорх пхьа а, «Гаьгий гӀалаш» яха гӀишлоний комплекс а йолаш.
Тархьар
Гаьгий тайпа хьадаьннад ГӀалгӀайче Эса чӀоже чувоаллача уллача, моцагӀа, хетаргахьа, «Гаьг» оалаш хиннача моттигера (тахан Оалкам). Цар тайпан лоархӀ хьалха хинна йола ЦӀорх а[1], цунна йисте латтача «Гаьгий гӀалаш» яхача гӀап-гӀалашкара а[2]. Уж я гӀалгӀай гӀалаехи гӀалгӀай архитектуран кхыдолча сийленгахи латташ йола юкъерча бӀаьшерий ханара кхерах я гӀишлонаш. Таханарча дийнахьа йиссай цхьа гӀала а цхьа хьокха а, амма хьалхагӀа йиъ хиннай уж. Ха дӀа мел йода а, тӀемаца хулача бохамаш бахьан долаш а ехай уж. Ши гӀала тоаяьй. Цхьан гӀалий пена тӀа тхьамагӀа латт[2].
Гаьгий тайпан моттигаш йоазонгахьа XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе хьоахаяь хила мег. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[3]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех шиъ: «Гагай» а «Целх» а аьнна[4]. Уж пхьанаш 1823 шера, гӀалгӀай юкъарлонех йолга лоархӀаш, хьоахаяьй С. М. Броневскечо[5].
Состав
Гаьгий тайпо чулоац Ӏохьоахадаь дола наькъаш (патронимиеш)[Д. 1]:
| Гаьгенаькъан Гагиевы |
ГӀаьнажанаькъан Ганижевы |
ГатагӀажанаькъан Гатагажевы |
| МутаӀаланаькъан Муталиевы |
СапраӀаланаькъан Сапралиевы |
Эстойнаькъан Эстоевы |
ЦӀихеза нах
- Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа — 1941 шера ши валлалца 60 шерал совгӀа СурхотӀа имамал даь саг.
- Гаьгенаькъан Аюпа Гирихан (1945—2015) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, лингвист.
- Гаьгенаькъан Къарамсолта Аюп (ваьв 1972) — Россе юристий ассоциаце ГӀалгӀай регионерча отделене тхьмада.
- Гаьгенаькъан Мухьмада Руслан (ваьв 1976) — россе паччахьалкхен къахьегамхо.
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Хьайоалаяьча таблица чура хоам хьаийцаб Дахкилганаькъан Шукре тохкама белха тӀареи[6], ГӀалгӀай Ӏилма-тохкама института авторий коллективо баьча «Ономастикон Ингушетии» яхача белха тӀареи[7]
Бовхамаш
- ↑ Шавхалов, 2026.
- ↑ 1 2 Агиров, 2025, оа. 239.
- ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
- ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 242.
- ↑ Броневский, 1823, оа. 166.
- ↑ Дахкильгов, 1991.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
- Броневский С. М.. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
- Волкова Н. Г.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Шавхалов Р. Цорх — старинная крепость Сунженского района. znamyatrudari.ru. Знамя труда (21.07.2026). Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2026.