ЦӀорх
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Цорх | |
|---|---|
 М. М. Ивановс 1782-ча шера дилла́ ЦӀорха сурт | |
| Регион | Даькъасте |
| Мур | X—XVII бӀаьшераш |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Бахархой | хӀанз саг вахац |
ЦӀорх (эрс: Цорх) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара лаьтта иллай из. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош хиннай укхаза. XX бӀаьшера йохаяьй из.
Административни лоархӀаш хилча ЦӀорх улла лаьтта «Заказник «Ингушский» яхача заповедника доазон тӀа нийслуш да, цудухьа нах ба́хача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш яц ЦӀорх законагӀа.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ЦӀорх» оал[1]. Эрсий меттала «Цорх» язду[1].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, муниципальни кхолламашта юкъейолхаш я. Амма ер ЦӀорх, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[2]. Из йола моттиг нийслуш я «Заказник Ингушский» яхача заповедника доазон тӀа, цудухьа цун лаьтта а заповедника лаьтта лоархӀаш да.
«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа Шолжа шахьаре Эса чӀоже иллай ЦӀорх. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Оалкам, Эрш. ЦӀорха́ гаьна доацаш хьалмагӀаваьлча «Вахара никъ» яхаш мемориал йоал.
Сахьата оаса
ЦӀорх илла лаьтта, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш да. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].
Бахархой
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2022, оа. 39.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
ТӀатовжамаш
| |
