МагӀара Ларс
| Юрт | |
| МагӀара Ларс | |
|---|---|
| хӀир. Уӕллаг Ларс, эрс: Верхний Ларс | |
| | |
| 42°46′05″ с. ш. 44°37′52″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
|
| Федерацен субъект | ХӀирийче |
| Пхьен округ | Буро пхье |
| Пхьен чура шахьар | Тийркал дехьара |
| Лакхал | 1121 м |
| Ӏалама лоаттам | гӀаьххьа-тӀуна |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | →0[1] саг (2010) |
| Паччахьалкхен мотт | хӀирий, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Код ОКАТО | 90401362004 |
| Код ОКТМО | 90701000116 |
| Номер в ГКГН | 0052981 |
|
|
|
МагӀара Ларс[2] (хӀир. Уӕллаг Ларс[3], эрс: Верхний Ларс) — таханарча ХӀирийче улла юрт. ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа улл из Эрсечен-Гуржехьен гӀайна йисте. Юрта йисте иззамо цӀи йола контрола-чакхвоалийта пункт йоал эрсий-гуржий доазон тӀа.
Бурон пхьен округа лоатаме я[4], административно Бурон Тийркал дехьарча шахьара кара а йолаш.
Географи
МагӀара Ларс улл ДӀаараяла чӀоже ГӀалгӀай наькъ тӀа Эрсечен-Гуржехьен гӀайна́ гаьна доацаш. Массехк километр къулбехьегӀа, Эрсечен-Гуржехьен доазол дехьа, «Дарьяли» яха гуржий контролъю-чакхвоалийта пункт йоалл.
Тархьар
Е моттиг стратегически чӀоагӀа лоадам болаш даим хиларах ширача замалахь денз на́ха дӀалаьца хиннай. Укхазарча наькъ тӀа гӀолла киммерийи саккойи лийннаб. I-гӀа эзаршу чакхдоаллаш Кавказдехьа хӀанзарча Ла́рса́ гаьна доацаш болалуш хиннача наькъах «Сарматий никъ» оалаш хиннад. ТӀехьагӀа сарматашта когаметта аланой баьхкаб, цар тилла цӀи «ДӀаараял» хиннай, иштта «Дарьял» («Дар» (никъ) + алан → «Аланой никъ») хиннай а оал. Юкъерча бӀашерий автораша хьаяхачох, никъ болалуча латтача лоам тӀа «Аланой ков» хиннад никъ лорабеш[5].
Дошо Ордан заман чу е лаьтта Пулад аьла урхаз волча аланойчен доалахьа хиннад. Пулад волча Утурку хиннав лечкъаш — 1395-ча шера бекарга бетта Тийрка тӀа Тохтамаш Те́марца лета́ча хана, цун бӀун аьрдечен хьовда хиннав из. Аланой Кабчигай яха буро караерзаяьчул тӀехьагӀа Те́маро́ тоаба яхийтай Утуркунна тӀехьа. Цхьацца аланой тӀемхошца вада гӀерташ хинна Утурку лоравеш вийннав Пулад. ХӀанз Ларс йолча метте Утурку Темара бӀухоша лаьца а лаьца корта баьккхаб цун[5].
XVI-ча бӀаьшера диълагӀча даькъе Ларсе гӀолла ГуржегӀа ухаш хиннача Москоан къаьй маршруташ хиннай. Цу хана лаьтташ ДӀаараяла́ доал деш волча Солтмарзий кара хиннай[6][7]. 1587-ча шера наькъ тӀа гӀолла Родион Биркина къаьй бахаб. 1589-ча шера тов бетта 25-ча дийнахьа Ларсе гӀолла Семён Звенигородскичун къаьй чакхбаьннаб. 1589-ча шера гуржий къаьшта юкъе а волаш Солтмарзас Москоарча паччахьа́ байӀат яьй[8]. Цу байӀата йоазув ГуржегӀара воагӀача Родион Биркинга дисад:
«Со хӀанзарчул тӀехьагӀа паччахьа́ Ӏунал де безам болаш ва валлалца… паччахьа́ мутӀахьа боацарашта духьала аравала кийча ва со бӀунбаьччашцеи гӀаьбартий аьлашцеи. Цу хӀаманца аз паччахьа́ дув а буъ, байӀат а ю, аз шо гуржий лаьтташка кхаччалца дӀачакхдоахарг а да».
[9]. 1604-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа эйлага гӀолла цӀаькха а Москоара къаьй чакхбаьннаб, бийсан герз детташ лоамарой тӀакхийттаб царнаШий меттала (эрс.)Яз ныне хочу государю же служити по свою смерть … и на непослушников государевых воеводами и с кабардинскими князи ходити готов и на том государю правду даю, шертую, и вас провожаю до грузинские земли»— [10]
.
XIX-гӀа бӀаьшу долалуш эйла тӀара чӀоагӀаленаш йохаяьй. Вай ханага кхаччалца Дудара-ГӀала йисай 6 метр лакха йола (федеральни лоадам бола товшхала объект я из), Ла́рсал 1 километр гӀинбухехьа йоалл из наькъал лакхагӀа Чхара?! тӀа. XIX-гӀа бӀаьшере йолалуш Александр I паччахьа «Александра никъ» яхаш цӀи йола проект гайтай. Моттигера урхаз волча Дударанаькъан Мухьмада тӀема чӀоагӀале йогӀаргйолаш ший хинна Ларс дӀаеннай. Мухьмада цунна когаметта Буронна йисте 25-н ковна́ лаьрхӀа лаьтта а денна, цох капитан а ваь, валлалца хӀара бетта́ 35 тума пенси а ухаш хьал вӀаштӀехьадаьккхад. 1806-ча шера Дударанаькъан Мухьмади Джанхоти ший кхоачарленах 8 кови ийца Гарма ара хайннав хьалхара хӀирий Джанхота Ларс яхаш юрт а юллаш[11].
XIX-ча бӀаьшера Эрсий Ӏаьдало ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́ реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Ларсе наькъ тӀара станции (Буро тӀара воагӀаш хилча шоллагӀа) тӀеман редути е́гӀа́й. Цу хана юрта бахараш хӀирашха дийрза 17 цӀа́и, дукхагӀа Дударанаькъан, иштта цхьацца гуржий фусамаши мара хиннаяц.
Моттиге хьалххо волча Дударанаькъан Ахьмадаца барт бе аьттув баьннаб цо ший доалахьдар кердача Ӏаьдала́ дита а дита́ Буро тӀа хьалвохийтаргволаш.
Ларсера тупа Р. Кер-Портерс сурт оттадаьд 1817-1820-ча шерашка ше Кавказе гӀолла лийннача хана:
Эрсий тупаш «латт иззамо уйла йолаш ширача́р чӀоагӀаленаш хиннача: каст-каста керда чӀоагӀаленаш йоттача хана къаьнарчар лараш кораю. Ларсе, цох 1 вераст хиллал гаьна, белггала лакха, эшаенна яле а, унзара дозал дола урагӀдаха́ латташ бирса пенаши гӀалаши да»
Ший меттала (эрс.)Русские посты «расположены в местах, где находились укрепления древних, построенные для этих же целей: часто при постройки новых крепостей, обнаруживают остатки старых. В Ларсе, примерно в 1 версте от него, стены и башни внушительной высоты все ещё возвышаются в своём грозном, хотя и пришедшем в упадок величии»— [12]
Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола тагаурцаш гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна[13]. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи».
1944—1956-ча шерашка юрт административно Гуржий ССРа Казбеге шахьара кара хиннай, 1956-ча шера юха ше хиннача ХӀирий АО-н ГӀалме шахьара лоаттаме дӀаеннай.
2009-ча шера маьтсела 5-ча дийнахьа цӀай а деш ХӀирийчен таможнен дукха оагӀонаш йола машенаш чакхъювлийта «МагӀара Ларс» (эрс: «Верхний Ларс») яха пункт йоттар чакхда́лар дездаьд[14].
2009-ча шера контрола-чакхвоалийта пункта хьайийлай[15][16]. Доазув хьаделарах йистерча шахьарашка экономиканна цох пайда хургба аьнна а, эрмалой-эрсий базар яр аттагӀа хургда аьнна а лоархӀаш да.
Бахархой
| 2002[17] | 2010[1] |
|---|---|
| 0 | →0 |
Хьалха юрта гӀалгӀай, гуржий, хӀирий баьхаб, хӀанз юрта даим вахаш саг вац.
Терко тӀаоза моттигаш
- Дудара ГӀала — башня Дударовых — XVI—XIX-ча бӀаьшерий федеральни лоадам бола архитектуран сийленг[18].
- Ларсера чӀоагӀале — 1804-ча шерара архитектуран сийленг[19].
- «Махьмада кхера» — оаламаша хьадувцачох Махьмад яхача кхонахчунца бувзабенна кхера, Ӏалама сийленг.
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
- ↑ Цховребова З. Д. Ойконимия Осетии (названия населённых пунктов Осетии). — Цхинвал: 2003. стр. 33.
- ↑ Устав муниципального образования Город Владикавказ. Хоам хьаийца таьрахь: 17.09.2025. Архиваци яьй 19.10.2010.
- ↑ 1 2 Гутнов, 2016, 289.
- ↑ Время, годы, люди: книга очерков и краеведческих репортажей В. Б. Виноградов Чечено-Ингушское кн. изд-во, 1980
- ↑ Российско-ингушские отношения в X—XVII вв. Ганижев М. З. Ярославское высшее зенитное ракетное училище ПВО
- ↑ Гутнов, 2016.
- ↑ Гутнов, 2016, 290.
- ↑ Гутнов, 2016, 289—290.
- ↑ Гутнов, 2016, 291.
- ↑ Гутнов, 2016, 292—293.
- ↑ Арджеванидзе И. А. Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.
- ↑ МАПП «Верхний Ларс» к эксплуатации готов. Федеральная таможенная служба (5.05.2009). Хоам хьаийца таьрахь: 25.09.2010. Архиваци яьй 14.05.2009.
- ↑ Президент Грузии открыл Ларс в Россию. www.georgiatimes.info. Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2023.
- ↑ Грузия приняла решение открыть КПП «Верхний Ларс». Хоам хьаийца таьрахь: 17.11.2009. Архиваци яьй 21.11.2009.
- ↑ Коряков Ю. Б. Этно-языковой состав населённых пунктов России : [арх. 17 лайчилла 2020] : база данных. — 2016.
- ↑ Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960. docs.cntd.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2023. Архиваци яьй 9.09.2021.
- ↑ Список выявленных объектов культурного наследия республики Северная Осетия — Алания от 10.05.2018. okn.alania.gov.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2023. Архиваци яьй 11.12.2021.
Литература
- Ларс // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Гутнов Ф. Х. Ларс / Ларс (селение) // Осетинские сёла. — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 288—293. — 512 с.
- Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
ТӀатовжамаш
- Верхний Ларс — актуальная информация и свежие новости о работе границы. kray-zemli.com. Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2023.