Кавказа метташ

Рувики материал
Кавказа регионера этнолингвистикай тоабаш

Кавка́за метташ (эрс: Языки Кавказа) — Кавказе даьржа мел долча меттай гуллам.

Юкъедолха метташ

Генетикага хьежжа Кавказа метташ кхаь дезала юкъе долх[1]:

Абхазой-аьдагӀийи на́хий-селийи метташ Къулбаседа Кавказа метташ лоархӀ. 40 совгӀа мотт ба Кавказа метташта юкъе. Кавказа меттала къамаьл деш 4,5 млн саг ва. Цу меттаех гуржий мотт ба ширача хана денз хьадоагӀаш йоазув долаш. Абхазойи, абзойи, аьдагӀийи, гӀаьбартой-черсийи, нохчийи, гӀалгӀайи, маӀарлойи, гӀазгӀумкийи  (эрс.) (гӀа., лаьзгийи, тӀабасройи меттай йоазув дуккха тӀехьагӀа эттад, цхьабакъда цхьадолча меттай сийлингаш юкъерча бӀаьшерашца хоттаденна да.

Кавказа метташта юкъе тохар дизза белгалдоалаш дац. Морфологически тайпага хьежача из агглютинативни тайпагахьа  (эрс.) (гӀа. эза да Кавказа метташ. Абхазой-аьдагӀий метташта юкъе спряжении  (эрс.) (гӀа. легари чоалхане деце а, нахско-даьгӀастен метташкахьа чоалхане да. Хандешашкахьа я субъектно-объектий префиксаци. Синтаксисе оттамаш эргативнии абсолютнии да[2]

Иштта Кавказе даьржа да Кавказал арахьа леладеш дола метташ:

Статистиках дола хоамаш

Кавказа керттерча демократе регионех дола статистикан хоамаш да таблица чу доаладаьраш, цар йовкъаши, официальни метташи, эрсий бахархой проценти белгалйоахаш. Бахархой хьахьекхаб 1989-ча шера (нах эзарашца, тӀеххьара советий хана хьисапаш деш нах дӀаязбар), 2001-ча шера (Туркехьенеи Г1озлойченеи), 2002-ча шера (Эрсечеи Гуржехьеи т1еххьара хьисап деш нах д1аязбар).

Табл. № 1. Статистикан хоамаш
Регион Доазув, км2 Бахархой, 2013 / 2014 Юкъ Официальни

метташ

%
эрсий
Эрсече 17 125 187 145 166 731 Москва эрсий мотт
Къулбаседа Кавказ 258 300 ~14 800 000 Пятигорск 52 %
АьдагӀче 7 600 447 109 Майкоп эрсий мотт, аьдагӀий мотт 64 %
ДаьгӀасте 50 270 2 963 918 Махача-Кхала эрсий мотт, маӀарлой мотт, агӀлой мотт, гӀозлой мотт, лоаман-жугтий, доаргӀой мотт  (эрс.) (гӀа., гӀумкий мотт, гӀазгӀумкий, лаьзгий мотт, ноагӀой мотт, мухӀдой мотт, тӀабасрой мотт, цӀахбий мотт, нохчий мотт 6 %
ГӀалгӀайче 3 685 404 010 Магас/Наьсаре эрсий мотт, гӀалгӀай мотт 1,6 %
Нохчийче 15 647 1 253 686 Шолжа-ГӀала эрсий мотт, нохчий мотт 4 %
ГӀаьбарт-Моалкхаре 12 470 818 397 Нальчик эрсий мотт, гӀаьбартий мотт, 
Къарший-балкхарой мотт
25 %
Къарший-черсий 14 277 470 837 Черкесск эрсий мотт, Къарший-балкхарой мотт, гӀаьбартий-черсий мотт,

абзой мотт, ноагӀой мотт

34 %

ХӀирийче

 7 987 708 977 Буро Эрсий мотт, хӀирий мотт 19 %
Краснодарера йист 75 485 5 404 273 Краснодар   86 %
Ставрополера йист 66 160 2 894 508 Ставрополь   81 %
ГӀозлойче 86 600 9 511 100 Баку гӀозлой мотт 1,8 %
Нахичевань 5 502 427 200 Нахичевань гӀозлой мотт
Эрмалойче 29 743 3 017 100 Ереван эрмалой мотт
Гуржехье 69 700 (фактически 57 135) 4 671 500 Каьлаке гуржий мотт 1,7 %
Аджари 2 899 376 000 Батуми гуржий мотт
Туркехье 783 562 76 667 864 Анкара туркий мотт
Ардахан 5 495 133 756 Ардахан Туркий мотт
Артвин 7 493 191 934 Артвин Туркий мотт
Карс 9 594 325 016 Карс Туркий мотт

Белгалдаккхар

  1. ↑ 6 фактов о кавказских языках — все самое интересное на ПостНауке (неопр.). postnauka.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.10.2025.
  2. ↑ Кавказские (иберийско-кавказские) языки,. www.booksite.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.10.2025.

Литература

  • Климов Г. A. Введение в кавказское языкознание. М., 1986.
  • Климов Г. A. Кавказские языки. М., 1965.
  • Языки мира: Кавказские языки. М., 1999
  • Языки народов СССР. Т. IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.
  • The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 1. The Kartvelian languages. Ed. by Alice C. Harris. Delmar, NY: Caravan Books, 1991
  • The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 3. North East Caucasian languages. Part 1. Ed. by Michael Job. Ann Arbor, MI: Caravan Books, 2004
  • The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 4. North East Caucasian languages. Part 2. Presenting the three Nakh languages and six minor Lezgian languages. Ed. by Rieks Smeets. Delmar, NY: Caravan Books, 1994

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кавказа_метташ&oldid=126538522»