Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан

Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан
Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан
	Мальсагов Туган Хаджимохович
Ваь таьрахь	1912
Кхелха ха	23 лайчилла 1983
БӀорахол	СССР
БӀун тайпа	гӀашлой
БӀул даь шераш	1941-1943
Звани	СССР воккхагӀвола лейтенант
Дáкъа	343-гӀа пхьарчахой дивизи, 56-гӀа бӀу
Сраженеш/тӀемаш	Кавказа тӀаэтта баь тӀом;; Сталининграде хинна латар.;

Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан (эрс: Мальсагов Туган Хаджимохович (1912 — 23 лайчилла 1983) — гӀалгӀай юртбоахамеи, паччахьалкхени, партеи, юкъареи болхло, Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема политрук, бокъо лораер.

Биографи

Ишкол яьккхачул тӀехьагӀа из Аьлте-Юртарча зӀамигача цӀалга кепе йолча дешарче кулгалдеш хиннав. ДӀахо деша эттав Буро тӀарча ГӀалгӀай хьехархой техникуме. Цул тӀехьагӀа болабеннаб цун комсомола къахьегам: цо болх баьб Наьсарен райкома комсомола секретарь волаш, тӀехьагӀо ― ВЛСКМ областа комитета отдела кулгалхо волаш. Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом болалуча хана, из болх беш вар республика ВКП (б) областа комитета промышленни отдела инструктор волаш^[1].

ТӀом болабенначул тӀехьагӀа из тӀем тӀа вахав, хьинаре къахьегаш комсомол хиларах ца вахача мегаш хиннавале а. ТӀем тӀара из дӀахьожаваьв Та́на́-тӀарча-Ростове, из яьккхачул тӀехьагӀа, воккхагӀволча лейтенанта дарже Тухан зӀилбухерча фронте тӀом бе юхавахав. Ростова областе из лозаваьв. Тухан ворхӀ бутт баьнначул тӀехьагӀа госпиталера мукъаваьллийтав, заӀапхой шоллагӀча тоабанна юкъе водаш хилар бахьан долаш, из демобилизовать ваьв. ТӀем тӀара цӀавеначул тӀехьагӀа ВКП (б) ГӀалме шахьара райкома секретара дарже хержав из. 1943-ча шера Малсаганаькъан Тухан Нохч-ГӀалгӀай аттача промышленноста наркома дарже хьожаваьв^[1].

ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхача хана Тухан болх беш хиннав Казахий ССР Кустаная областа облместснабсбыта кулгалхо волаш. Шийна де могача тайппара ший мехкарча наха гӀо де хьожаш хиннав из. 1955-ча шера, реабилитаци ялалехьа, из массанел хьалхагӀа цӀаваха бокъо еннарашта юкъехиннав. Цул тӀехьагӀа цо къахьийгад Наьсарерча зооветеринарни техникума кулгалхо волаш. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаотаяьчул тӀехьагӀа Тухан хьожаваь хиннав Наьсарерча райисполкома тхьамадан когаметтаоттачун дарже, иштта из хержав Наьсарен шахьара совета депутаталла^[2].

ГӀалгӀайи нохчийи шоай мехка цӀааха болабенначул тӀехьагӀа, кӀаларча хьакимий, къаьстта ГӀалме шахьарерча хьакимий харцонна духьала нийсбеннаб. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаеш кхеллача комиссе къастта шоай бокъонаш кхайкаяь хиннай. ГӀалме шахьарерча наха шоай метта баха юха Ӏоховша бокъо луш хиннаяц. Наьсарерча райисполкома тхьамадан когаметтаоттара дарже Тухан ший лоӀамах 19 сага бокъо яьккхай. Из бахьан долаш цох бехк баьккхаб «за нарушение установленного порядка возвращения… чеченского и ингушского народов»^[2].

1957—1960 шерашка из хиннав Наьсарерчеи Первомайскереи юртбоахама Ӏалашонах вола керттера паччахьалкхен инспектор, 1962—1973 шерашка — Наьсарерча нефтебазий кулгалхо^[2].

1973-ча шера наджгоанцхой бетта Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀаша дӀайихьай биззача боараме шоай лаьтташ дӀадехаш митинг. Митинга лаьттача кхаь денна, ший кабинете дӀалаьца, саг тӀа ца вуташ, чувоаллаваьв, цо митинга яьрий оагӀув хьаллацар, царна тӀаоттар кхераш^[3].

Митинг йистеяьнначул тӀехьагӀа цунга ший лоӀамах воацаш балха моттиг мукъаяьккхийтай. Цу хана хьайийлай цо Наьсарера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей. Музее баьхкача хьаьшашта юкъе хиннаб дукха цӀихеза мехкал арахьара нах. Сергей Михалкова яздаьд лерхӀама кинижка тӀа: «Ма дика болх ба Даьхенна гӀулакха́ шоай са ца кходаь бола нах дагакхаба, цар сий лораде нах болаш». 1993-ча шера тушола бетта Наьсарерча музеях ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей аьнна цӀи тиллай^[3].

Дагалоацам

1990-ча шера, Тухан дӀаваьнна ворхӀ шу даьннача гӀолла, маьцхали бетта музей цун цӀерагӀа хьаяьй^[3].

Белгалдаккхар

↑ ¹ ² Гешаев, 2003, оа. 257.
↑ ¹ ² ³ Гешаев, 2003, оа. 258.
↑ ¹ ² ³ Гешаев, 2003, оа. 259.

ТӀатовжамаш

Он поднимал дух народа (эрс.). Магас без формата (16.05.2012). Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2021.
Мальсагов Туган Хаджимохович (эрс.). Бессмертный полк (27.04.2016). Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2021.

Литература

Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2003. — Т. 1. — С. 256—259. — 620 с. — 2000 экз.

[_d7aad98e6b3c8418-1] ¹ ² Гешаев, 2003, оа. 257.

[_d7aad98e6b3c8417-2] ¹ ² ³ Гешаев, 2003, оа. 258.

[_d7aad98e6b3c8416-3] ¹ ² ³ Гешаев, 2003, оа. 259.

[1]

[2]

[3]