МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбийкар
| МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажби́йкар | |
|---|---|
| эрс: Муталиев Хаджи Бекир Шовхалович | |
| | |
| Ваь таьрахь | 10 (23) аьтинга 1910 |
| Ваь моттиг | Экажакъонгий-Юрт, Наьсарен округ, Тийрка область, Россе импери |
| Венна таьрахь | 10 тов 1964 |
| Венна моттиг | Шолжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀай АССР, РСФСР, СССР |
| БӀорахол |
|
| Леладу гӀулакх | |
| Кхолламаш даь шераш | 1927—1964 |
| Лостам | социализм йоалла реализм |
| Жанр | байташ, поэма, дувцар, очерк, фельетон, повесть, пьеса |
| Кхолламий мотт | гӀалгӀай |
| Дебют | пьеса «Культармейцы» (1930) |
Биографи
Хьалхара шераш
Хьажбийкар ваьв 1910-ча шера аьтинга бетта 10-ча дийнахьа Наьсарен шахьара Экажакъонгий-Юрта[1][2]. 1914-ча шера дӀаваьннав цун да[3]. 5-6 шу даьннача хана денз цӀен гӀулакхага хьожаш хиннав из[4], 1924-ча шера деша эттав Наьсарерча юкъерча ишколе, цига Ӏомабаьб цо цӀена гӀалгӀай мотт[3]. Ишкол йистеяьккхай 1926-ча шера, цул тӀехьагӀа цо яьккхай ГӀалгӀай хьехархой техникум, цу хана юкъевахав коммунистически кагирхой юкъарлонна (комсомол)[2]. Дахкилганаькъан ИбрахӀима яхачох, хьужаре йита, из урокашта ухаш хиннав Буро-кӀала иллача ишколе, хил дӀехьавувлаш. ГӀалгӀай хьехархой техникуме деша эттав 1924-ча шера из хьайийлачул тӀехьагӀа[5]. Техникума шоллагӀа курс яьккхачул тӀехьагӀа, 1930-ча шера МутаӀаланаькъан Хьажбийкар балха эттав «Сердало» газета аппарате, иштта юкъевахав ГӀалгӀай литературан юкъарлонна[6].
Мехках ваккхалехь
1933—1935 шерашка Хьажбийкар дешаш хиннав Москверча ерригсоюза хоамбоаржабара институте, йоазонхочун говзал шаьръеш тайп-тайпарча оагӀарахьара — оазарлен доазон тӀа а, прозе а, драматурге а[7]. 1934-ча шера цох хиннав Нохч-ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон урхален доакъашхо[8]. 1935-ча шера бекарга бетта денз 1942-ча шера саькура беттага кхаччалца Хьажбийкара болх баьб «Ленинец», «Ленина никъ» яхача газеташкеи, Нохч-ГӀалгӀай кинижкай зарбанче а[7]. МутаӀаланаькъан Хьажбийкара гулабаьб дукха гӀалгӀай багахбувцам, цо Осменаькъан Сосе Хьамзатаца дакъа лаьцад 1940-ча шера ГӀалгӀай багахбувцама хьалхара том арахецаш[7]. Цунна юкъедаха хиннад наьртех дола дувцараши, турпалий иллеши, фаьлгаши, оаламаши, йиӀий иллеши[9]. Цу шера цох хиннав Советий Союза коммунистически парте доакъашхо[10]. 1941-ча шера арадаьннад цо вӀашагӀделла, 5000 дош чулоацаш дола «Юххьанцарча ишкола лаьрхӀа дола эрсий-гӀалгӀай дошлорг»[11].
Валар
Веннав 1964-ча шера Шолжа-ГӀалий тӀа.
Кхолламий никъ
Советийи коммунистий идеологи айъеш йоазонаш даь ва. «Культармейцы», «Око за око, зуб за зуб» яхача пьесашка кулакаштеи, моллаштеи, каьштеи духьала яздеш хиннав.Цун йоазонашка Ӏадаташте шарӀаннеи доагӀаш дола хӀамаш ийрчдоахаш, ӀотеӀадеш, акхача, дешанза болча наьха белгало я из яхаш язъяьй тайп-тайпара поэмаш: «Керда хьаьший», «Бирса ди», «Кунтий пхьа»)[12].
Белгалдаккхар
- ↑ Мальсагов, 1959, оа. 114.
- ↑ 1 2 Мальсагов, 1969, оа. 93.
- ↑ 1 2 Мальсагов О. А., 1933, оа. 31.
- ↑ Мальсагов, 1980, оа. 43.
- ↑ Дахкильгов, 2009, оа. 290.
- ↑ Мальсагов, 1969, оа. 93—94.
- ↑ 1 2 3 Мальсагов, 1969, оа. 94.
- ↑ Мальсагов, 1959, оа. 115.
- ↑ Мальсагов, 1983, оа. 8.
- ↑ Мальсагов, 1969, оа. 96.
- ↑ Куркиев, 1980, оа. 6.
- ↑ Мальсагов, 1963.
Литература
- Антология чечено-ингушской поэзии / Сост.: В. А. Дыхаев; Ред.: Г. И. Яблокова. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1981. — 463 с. — 10 000 экз.
- Батаева Т. У. Жанр повести в ингушской литературе. Художественный конфликт и характер : дис. на соиск. учёной степ. канд. филол. наук: 5. 9. 1 / Науч. рук.: А. М. Мартазанов. — Магас : ГӀалгӀай паччахьалкхен университет, 2024. — 211 с.
- Виноградов Б. С. Чечено-ингушская литература (Перево́ды и изуче́ние Ле́рмонтова в литерату́рах наро́дов СССР) // Лермонтовская энциклопедия / Академия наук СССР. — М.: СЭ, 1981. — С. 385.
- Дахкильгов И. А. Ингушская литература (период развития до 40-х годов) / Ред.: А. А. Зязиков. — Гр.: ЧИКИ, 1975. — 184 с. — 1000 экз.
- Дзарахова З. М.-Т. Истинный патриот своего народа // Он жил для народа : биобиблиографический указатель / Сост.: З. М. Евлоева; НБРИ. — Сунжа : НБРИ, 2016. — 41 с. — 100 экз.
- Зязиков Б. Х. Муталиев // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред.: А. А. Сурков. — М.: Большая российская энциклопедия (издательство), 1968. — Т. 5: Мурари — Припев. — Стб. 29.
- Куркиев А. С. Предисловие // Русско-ингушский словарь: 40 000 слов = Эрсий-Гӏалгӏай словарь: 40 000 дош / Сост.: И. А. Оздоев; Под. ред. Ф. Г. Оздоевой и А. С. Куркиева. — Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка и литературы. — М. : Русский язык; Моск. тип. № 7, 1980. — С. 1—8. — 832 с. — 5000 экз.
- Мальсагов А. О. Сказки и легенды ингушей и чеченцев / Отв. ред.: А. И. Алиева. — М.: «Наука (издательство)», 1983. — 384 с. — («Сказки и мифы народов Востока»). — 75 000 экз.
- Мальсагов А. У. Муталиев Хаджи-Бекир Шаухалович // Писатели советской Чечено-Ингушетии / Х. В. Туркаев. — Гр.: ЧИКИ, 1969. — С. 93—97. — 146 с. — 2000 экз.
- Мальсагов Д.Д. Ингушская литература // Революция и горец. — Ростов н/Д.: Партиздат, 1933. — Январь—Февраль (№ 1—2). — С. 97—102.
- Мальсагов Д., Зязиков Б. Х. С. Осмиев // Очерк истории чечено-ингушской литературы / Отв. ред.: В. Б. Корзун. — Гр.: ЧИКИ, 1963. — С. 218—224. — 240 с.
- Мальсагов О. А. Библиографический справочник по ингушской художественной литературе / Вступ. ст. В. А. Васильева; Ред.: А. М. Шадиев. — Владикавказ: «Сердало», 1933. — 37 с. — 1000 экз.
- Патиев Я. С. Муталиев Хаджи-Бекир Шовхалович // Музыкальный атлас. Ингушетия / Сост.: Т. А‑Х. Дзаурова [и др.]; Рец.: М. Б. Долгиева, В. А. Чернявский, А. А. Жаманова. — Ростов н/Д.: Южный издательский дом, 2023. — Т. 1. — С. 291—293. — 352 с. — 1000 экз. — ISBN 978‑5‑98864‑167‑4.
- Поэзия Чечено-Ингушетии. — М.: Художественная литература (издательство), 1959. — 278, [2] с.
- Ужахова Р. К. В поисках истины (Очерк о Хаджи-Бекире Муталиеве) // Lingua-Universum. — 2006. — № 5. — С. 59—67.
- Чахкиев С. Человек и поэт. Литературный портрет // «Грозненский рабочий». — 1964. — 25 лайчилла. — С. 4.
- Ghalghaj nazmaš (stixaš) : [ингуш.] : Сб. стихов / Guljäj: Mutayali n. Ꜧ. B. — Buru : "Serdalo"—Krajnacizdat, 1931. — 76 с. — 2000 экз.
- Дахкильгов И. А. Гӏалгӏай говзаме литература : [ингуш.] / Гл. ред.: Т. И. Машуков; Рец.: М. Матиев, А. Евлоева. — Нч. : ГП КБР РПК, 2009. — 608 с. : ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9996-0018-9.
- Мальсагов А. Йоазонхочун никъ (Муталиев Шовхала Хьажбикар ваь 70 шу дизарга) (гӀал.) // Лоаман ӏуйре : Орган ССП ЧИАССР и общественно-политический альманах / И. о. ред.: Г. Гагиев. — Гр.: ЧИКИ, 1980. — С. 43—51.
- Мальсагов Д. Муталиев Хьажбикара говзаме йоазаш (гӀал.) // Сердало. — Гр.: Тип. им. 11 августа 1918 года, 1958. — 23 тушола (№ 24). — С. 3.
- Муталиев Х.-Б. Ш. Кулгий йӏовхал (гӀал.) / Сост.: Т. Х.-Б. Муталиев. — Гр.: ЧИКИ, 1981. — 367 с. — 2000 экз.
Ссылки
- Смит В. В Национальной библиотеке Ингушетии проходит выставка к 110-летию со дня рождения классика ингушской литературы Хаджи-Бекира Муталиева // «Ингушетия» / Гл. ред.: Ш. Б. Боков. — 2020. — 10 аьтинга.
- Нах алапатах
- Баьб Экажакъонгий-Юрта
- Байнаб тов бетта 10 дийнахьа
- Байнаб 1964 шера
- Байнаб Шолжа-ГӀалий тӀа
- Йоазонхой алапатах
- ГӀалгӀай йоазонхой
- ГӀалгӀайчен йоазонхой
- СССР йоазонхой
- XX бӀаьшера йоазонхой
- Оазархой алапатах
- ГӀалгӀай оазархой
- ГӀалгӀайчен оазархой
- СССР оазархой
- XX бӀаьшера оазархой
- Драматургаш алапатах
- ГӀалгӀай драматургаш
- ГӀалгӀайчен драматургаш
- СССР драматургаш
- XX бӀаьшера драматургаш
- Таржамхой алапатах
- ГӀалгӀай таржамхой
- ГӀалгӀайчен таржамхой
- СССР таржамхой
- XX бӀаьшера таржамхой