Пандар
| Пандар | |
|---|---|
| Дахчан пандар | |
 Мерзаш дола мукъама гӀирс ба дахчан пандар гӀалгӀай пхьар Пхьугой Идига Японца баь (1913–1985), Галашке, ГӀалгӀайче | |
| Классификаци | мерзаш дола мукъама гӀирсаш |
| Гаргара локхаргаш | пандури, дечиг пондар, дала-фандыр |
Па́ндар, е дахчан пандар — кхо мерз бола гӀалгӀай къаман мукъама гӀирс ба (локхарг). Вешта из термин шерача маӀане а лелаю, ишта, «пандар» оал эрсий меттала «гармоника» оалачохи (каьхата пандар а аьлле), чӀондаргахи (Ӏад хьекха пандар а аьлле).
Пандарах лаьца
Дахчан пандара, дукхагӀча даькъе, кхо мерз хул (ши мерз болаш а нийслу), йӀаьха аьшкала куце (нийлхагӀа — кхора кеп йолаш) корпус я, лакхахьа йоккха йоацаш къамарг а кӀеззига тӀехьашкахьа дӀасоттабаь корта а болаш. Цхьан хена даькъах, бӀарчча дахчах беш хиннаб пандар. Цун юкъера йӀоахал 80-90 см я. Къамарга чу дахчан е аьшкан ладаш йоахк (5-10). Аьшках даь, миах даь е чонех даь мерзаш лохе деках дӀатӀачӀоагӀдеш хиннад дахчан кнопкашца е аьшкан чӀугилгаца (струнодержатель — гӀа: чIопилг), хӀаьта лакхе — колкех дӀатӀачӀоагӀдеш хиннад мерза чӀагӀашгашца. Мерзаш дахчан кӀийлен тӀа, вира тӀа, е вешта аьлча, джара тӀа дад. Лакхера чали / оаз йоаккха моттиг (эрс: порожек) грифа лакхерча даькъа тӀа йоалл[1].
Пандара мерзий оттам ба: c-d-g. Пандар гӀалгӀайи нохчийи мел ба́хача чӀоагӀа баьржа ба. Нохчий ӀаьдалагӀа цох «пондар» оал.
Тархьар
Дахчан пандар гӀалгӀай къаман мукъама гӀирсашта юкъе эггара ширагӀа болчарех лоархӀ. ГӀалгӀай къаман мукъама товшхале къаьстта лоархӀам болаш хиннаб. Дахчан локхаргаш «дахчан пандараш» археологе экспедицешта кораяьй ГӀалгӀайче маьлха кашамашка ХIХ бӀаьшера. Ишта, эрсий Ӏилманхо волча В. Ф. Миллера яздаьд, МохтӀе археологе оахкамаш деча хана дахчан «балалайкаш» корабаьб, нийса аьлча «дахчан пандараш» ба уж[2]. ТӀехьагӀа, дахчан пандараш корабаьб кхыча юкъерча бӀаьшерий кашамашка а, масала, Аьгекхале, Фалхане, Аьрзе, ГеритӀе, Озиг, Пхьалинге, Цхьоре, иштта кхычахьа[3].
Дахчан пандар цхьан хена даькъах, бӀарчча дахчах беш хиннаб. Из хьабеш ши маӀача саго дакъа лоацаш хиннад: цхьанне гӀожа бола болз беш хиннаб, гонаца а догараца а, вокхо — цӀен а беш, юххера а хьатоабеш хиннаб, урсилгацеи ковнацеи, кхы а хьалхагӀарча ханашка лаьрххӀа цу гӀулакха дола ирдаь аьшк хиннад. Дахча хьадоаккхаш хиннад Ӏа доладелча, бӀаьсти ялаллца докъадеш хиннад йикъача моттиге, тӀаккха тоаде болалуш хиннаб. Малх болча дийнахьа доаккхш хиннад дахча. Малх хьежача дийнахьа даьккха дахча цхьаккха айп доацаш хиннад яхад, цох хьаяь локхарг цӀена оаз йолаш хул, маьлха зӀанараш а пандара оазаца хьадоагӀаш хул аьнна оалаш хиннад. Иштта хьоахадаьд, дахча керда бутт болча хана даьккхача дикагӀа да аьнна. Бизза бутт болча хана даьккха дола дахча сиха телхаш хиннад[К. 1]. Кхыдолча хоамех, дахча хьадаьккхачул тӀехьагӀа, кхаь саго бе безаш хиннаб пандар. Массехк кийчбеш латтараш тушола бутт чакхбаллалца[К. 2].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Хьадийцад 87 шу даьнна хиннаволча ТӀой-Юртарча ТӀонганаькъан А. Г.[1].
- ↑ Хьадийцад 91 шу даьнна волча Цисканаькъан М. А.[1].
Бовхамаш
- ↑ 1 2 3 Музыкальный атлас. Ингушетия, 2023, оа. 42.
- ↑ Музыкальный атлас. Ингушетия, 2023, оа. 53.
- ↑ Музыкальный атлас. Ингушетия, 2023, оа. 40—41.
Литература
- Музыкальный атлас. Ингушетия : [в 2-х томах] / Авторы-сост.: Дзаурова Т. А-Х., Гогиев Я. И., Дударов А. Я., Чередниченко А. Р., Матиев М. А., Куркиев Р. С., Ильясова А. З., Кодзоева Д. А., Ахциев И. М., Таркоев Р. Р., Газиков Б. Д. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2023. — Т. I. — С. 352. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-167-4.