Пхьалинг
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Пхьалинг | |
|---|---|
| Пхьалинг | |
 Пхьалинг | |
| Регион | Даькъасте |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Бахархой | Поаланкой, Йовлой |
| Юрт | |
| Пхьалинг | |
|---|---|
| эрс: Пялинг | |
| 42°49′22″ с. ш. 44°59′11″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальный район | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Тархьари географии | |
| Юрт я | 2009 |
| Лакхал | 1540 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | →2[1] саг (2019) |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205805004 |
| Код ОКТМО | 26620450206 |
|
|
|
Пхьа́линг (эрс: Пя́линг) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Пхьалинг улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Пхьалинг тархьаре шин тайпан пхьа хилар лоархӀ: Поаланкойи Йовлойи.
Административни лоархӀаш хилча Пхьалинг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Пхьалинг» оал е «Пялинг» оал[2]. Эрсий меттала «Пялинг» язду[3][2][4][5].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Пхьалинг статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Пхьалинг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Пхьалинг. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбоалехьарча даькъе улл Пхьалинг. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 24,5 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Тиша Йовлегара 1,9 километр гӀинбухен-малхбоалехьа улл из. Пхьалинга гарга яд иштта Ний, Шин энгара гӀала.
Сахьата оаса
Пхьалинг, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[6].
Бахархой
| 1926[7] | 2010[8] | 2011[8] | 2012[8] | 2013[8] | 2015[9] | 2016[9] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 44 | ↘4 | ↘3 | →3 | →3 | ↘2 | →2 |
| 2019[1] | ||||||
| →2 |
Тархьар
Пхьалинге гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я: шира Ӏемараш (13 маьлхара каш, 1 къубба), 1 элгац, 5 вӀов, 21 гӀала.
Тархьарага диллача Пхьалинг шин гӀалгӀай тайпан пхьа я аьнна лоархӀ: Поалонкойи[10][11][12][13], Йовлойи[14][15][16]. Шаккхе а тайпан нах баьхаб Пхьалинге: Полонкой — магӀарча Пхьалингеи[17], Йовлой — эгӀарча Пхьалингеи[16].
Галерея
Пхьалинга юкъара гаьнара сурт
Малхбузехьара гӀалаш, Поалонкой тайпан гӀалаш.
ТӀехьашкахьарча плана тӀа Поалонкой тайпан гӀалаш, хьалхашкахьарча плана тӀа — Йовлой тайпан гӀалаш.
![И. П. Щеблыкина 1929 шера сурт «Замок Евлоевых в с. Пялинг» аьнна йоазув долаш, кепатехад Е. И. Крупнова «Средневековая Ингушетия» яхача белха тӀа[18].](https://upload.ruwiki.ru/commonswiki/files/thumb/c/c1/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B2_%D1%81._%D0%9F%D1%8F%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3.jpg/235px-%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B2_%D1%81._%D0%9F%D1%8F%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3.jpg)
И. П. Щеблыкина 1929 шера сурт «Замок Евлоевых в с. Пялинг» аьнна йоазув долаш, кепатехад Е. И. Крупнова «Средневековая Ингушетия» яхача белха тӀа[18].
![И. П. Щеблыкина 1929 шера сурт «Замок Евлоевых в с. Пялинг» аьнна йоазув долаш, кепатехад Е. И. Крупнова «Средневековая Ингушетия» яхача белха тӀа[18].](/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%95%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B2_%D1%81._%D0%9F%D1%8F%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3.jpg)
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019).
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 43.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Чахкиев, 2009, оа. 36.
- ↑ Агиров, 2021, оа. 331.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- ↑ 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013. Хоам хьаийца таьрахь: 23.08.2014. Архиваци яьй 23.08.2014.
- ↑ 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2016. Архиваци яьй 8.08.2016.
- ↑ Христианович, 1928, оа. 82.
- ↑ Мальсагов, 1963, оа. 148.
- ↑ Чокаев, 1991, оа. 85.
- ↑ Анчабадзе, Волкова, 1993, оа. 174.
- ↑ Семёнов, 1935, оа. 145.
- ↑ Крупнов, 1971, оа. 169.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 40.
- ↑ Чахкиев, 2009, оа. 37.
- ↑ Крупнов, 1971, оа. 65.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Анчабадзе Ю. Д., Волкова Н. Г. Этническая история Северного Кавказа XVI-XIX века / Отв. ред. Ю. Б. Симченко. — Книга 1. — М.: Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, 1993. — 265 с. — (Серия «Народы и культуры»). — 250 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
- Мальсагов З. К. Грамматика ингушского языка / Ред. Ф. Х. Оздоева. — 2-е издание. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1963. — 161 с. — 600 экз.
- Семёнов Л. П. Археологические и этнографические разыскания в Ингушии в 1930—1932 гг // Известия Ингушского научно-исследовательского института. — Орджоникидзе—Грозный: Типография Ингушской автономной области, 1935. — С. 143—191. — 150 экз.
- Христианович В. П. Горная Ингушия. — Ростов-на-Дону: Государственная типография имени т. Калинина, 1928. — 291 с. — 600 экз.
- Чокаев К. З. Вайн мотт — вайн историЛо:Ref-ce / Ред. И. А. Ирисханова. — Грозный: Книга, 1991. — 191 с. — 5000 экз.
ТӀатовжамаш
- Коды ОКАТО — Джейрахский район, Республика Ингушетия. Архиваци яьй оригинала тӀара 20.10.2011.
