Цхьори

Рувики материал
Юрт / тархьара пхьа
Цхьори
Цхьори
Tsori 2.jpg
42°48′21″ с. ш. 45°02′22″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Тархьари географии
Лакхал 1770 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386433
Код ОКАТО 26205805030
Код ОКТМО 26620450246
Цхьори (Россия)
Точка
Цхьори
Red pog.svg
Москва
Цхьори (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Цхьори
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Цхьори[⇨] (эрс: Цори[⇨]) — гӀалгӀай шира пхьа (е кхаьлл). ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Цхьори улла лаьтта шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а дола лаьтта да. Административни лоархӀаш хилча Цхьори ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Цхьорой тайпан пхьа (е кхаьлл) я ер.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Цхьори» оал[2] е «Цхьоре»[3]. Эрсий меттала «Цори» язду[4][2][3]. Цун цӀерах хьахиннай Цхьорой тайпан цӀи.

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Цхьори статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Цхьори ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4][Д. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Цхьори ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Архитектуран комплекс «Цхьори» («Цори») юкъеяьккхай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоамий хьалхашкарча а доакъон товшхала тӀехьален гучаяьхача объектий лаьрххӀа болча листама́, ма дарра аьлча белгалъяьккхай[Д. 2]:

Архитектуран комплекс «Цхьори» (Архитектурный комплекс «Цори»):

  • «Боевая башня № 1 с. Цори»;
  • «Боевая башня № 2 с. Цори»;
  • «Жилая башня № 1-28 с. Цори»;
  • «Руины № 1-3 с. Цори»;
  • «Хозяйственная постройка с. Цори»;
  • «Склеп № 1-8 с. Цори».

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Цхьори ГӀулохица йӀоаххал Ӏо. Шинна оагӀорахьара ахкаш додача чхара гувна тӀа улл из[3]. Шаьрачара цигахьа ваха аьттув ба Шолжа-Пхье — Оалкам новкъа гӀолла (е Магас — СурхатӀе — Оалкам), дӀахо Эса чӀоже гӀолла, тӀаккха Эса/ТӀаргама чукхийттаченгара малхбоалехьа новкъа гӀолла. Пхьа улл цу наькъагара 100 метр зӀилбухехьа[6].

Юрта хьисапеча моттига административни юкъ — Хьули а, шахьара административни юкъ — ЖӀайрах а лоаман ГӀалгӀайчен малхбузен даькъа тӀа яд, 24,5 а 33,5 а километр гаьна. Гарга яда пхьанаш я: ОасегӀа, Герашке, Вице, ОаршагӀе, ГӀул[6].

Форда тӀехенал лакхал я — 1770 метр[6].

Сахьата оаса

Цхьори, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

Цхьори маца йиллай маддара ховш дац. Тархьаре цига баьхараш ба Цхьорой тайпан юкъедоагӀаш долча[8] массехк наькъан нах: Зайтнаькъан, Маькенаькъан, Зангенаькъан, Могушканаькъан, Татенаькъан, Говрой, Бобхой, ГӀанажанаькъан, Бисайнаькъан, Батажанаькъан, Шовманаькъан, Аменаькъан, Хаьшанаькъан[9][10]. Цигара хьадаьннад Цхьорой тайпа.

Цхьоре доазон тӀа йисай кхерах яь гӀалан гӀишлонаш, уж я классически гӀалгӀай гӀалаш а, гӀалгӀай архитектуран кхыйола гӀишлонаш. Тайп-тайпарча хана уж тохкаш хиннаб XIX бӀаьшера чаккхенгара денз: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, В. П. Кобычев, М. Мужахой, Ж. Чахкенаькъан, иштта кхыбараш а[9]. «Цхьори» архитектуран комплекса юкъейоагӀа: 3 вӀов, 28 гӀала, 8 маьлха-кашамаш (кхыча хоамах — 12[9]), иштта тайп-тайпара дисараши, боахамаши[5]. ВӀовнаш латт, ше-ший къаьсттача, амма вӀаший бувзам болча комплексашка[9].

Цхьори йоазонца духхьашха хьоахаяр хиннад XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе (1770-гӀа шерашка). Немций тохкамхо хинна И. А. Гюльденштедт Кавказе, иштта къаьстта ГӀалгӀайче а, венача хана АнгуштӀеи Шолхии («Большие Ингуши» а «Малые Ингуши» а областаш[11]) ювцаш, царех я аьнна хьоахаю тайп-тайпара пхьанаш (юрташ): Галга, Ака, Галай, Йалхар, Ной, Хой, Мереджи, иштта Цорай а, иштта кхыяраш а[12]. Уж пхьанаш хьоахаяьй, гӀалгӀай шахьарех я аьнна, 1823 шера С. М. Броневскечо а[13].

Цхьори кхаьла цӀера тӀара Кавказ тохкача Ӏилманхошта юкъе XIX-ча бӀаьшерен хьалхарча даькъе гӀалгӀай цхьан шахьара цӀи дӀачӀоагӀъеннай «Цоринское общество», «цоринцы» аьнна («Цхьорой шахьар»)[14].

1832-ча шера, Кавказа имам хиннача ГӀаз-Махьмада оагӀув ла́цар бахьан долаш таӀазар де «ГӀалгӀашта духьалара экспедици» яь хиннай барон Розенс  (эрс.). Й. Бларамбергси Ф. Торнауси шоашта дагадоагӀачох, яздаь хиннад цу хана шоаш Цхьорена го баьча хана Цхьорерча вӀовна чура ши гӀалгӀа кхаь дийнахьа 3000 салтечоа духьал мишта эттавар а, духьалъэтта́ча хана шоаш из вӀов мишта хала яьккхар а. Массехказза хьежача, из вӀов кхы хьайоаккха а ца енна, ле́лха молха кӀала а йилла́, эккхийтташ йохаяь хиннай цар из[15][16][17].

Бахархой

1874-ча шера хиннача статистикан хоамо хьая́хачох, кхаьле вахаш бусалба а волаш 226 гӀалгӀа хиннав[18].

Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбеш  (эрс.) техкачох (2020—2021 шерашка) Цхьоре массахана вахаш саг вац хӀанз.

Галерей

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьаленна урхален 2016 оагӀой бетта 23-ча дийнахьа даьккхача № 17 йолча амарца, укх номерашца: № 2287–2329[5].

Бовхамаш

  1. ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
  3. ↑ 1 2 3 Агиров, 2025, оа. 439.
  4. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  5. ↑ 1 2 Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  6. ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026.
  7. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  8. ↑ Дахкильгов, 1991.
  9. ↑ 1 2 3 4 Чахкиев, 2009, оа. 82.
  10. ↑ Агиров, 2025, оа. 440.
  11. ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
  12. ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 242.
  13. ↑ Броневский, 1823, оа. 166.
  14. ↑ Волкова, 1973, оа. 160.
  15. ↑ Blaramberg, I.F. Erinnerungen aus dem Leben des Kaiserlich Russischen General-Lieutenant Johann von Blaramberg. Expedition gegen die Galgaïer (нем.) 281–295. «Schroeder» (1872).
  16. ↑ Генко, 1930, оа. 689—690.
  17. ↑ Джон Баддели, 1908, pp. [[[:Ло:Google Books]] 264]-[[[:Ло:Google Books]] 265]
  18. ↑ Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года, 1878, оа. 24.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Броневский С. М.. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г.. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года = Терская область Списокъ населенныхъ мѣстъ по свѣдѣнІям 1874 года // Списки населённых мест Кавказского края = Списки населенныхъ местъ Кавказскаго края / Кавказский статистический комитет при Главном управлении наместника Кавказского; сост. Н. Зейдлиц, глав. ред.. — печатано съ соизволенiя Его Императорскаго Высочества Наместника Кавказскаго. — Тифлисъ : Типография Главного управлении наместника Кавказского, 1878. — Вып. I. — 81 с.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

ТӀатовжамаш