ТӀадерзар (лингвистика)
ТӀадерзар (эрс: Обращение) — дер тӀадерзаш вола саг е кхы хӀама белгалду дош. ТӀадерзар латт йиш я массача позице: хьалха, юкъе, тӀехьа.
Масалаш: Сийдола Даьхе! Ма чӀоагӀа еза сона хьо! КӀаьнк, ва кӀаьнк! Чехка хьагӀаттал, деша ваха веза!
Белгалонаш
Предложене юкъе латташ хилча а, тӀадерзар маьже хила йиш яц, е маьженашца цхьаккха бувзам а лелабац. Из ше къаьстта латт, грамматически лоӀаме хул. Масала: Деттале, са дог, дег чу кхехка, безама илли! Мурад, хьо гӀо лоам жа доажаде. ГӀатта, ахархо, бӀаьсти яьннай хьона. Кхайкар маӀан долча тӀадерзараша кхолл вокативни предложенеш, хӀана аьлча къамаьл тӀадерзадеча сага яккхарал совгӀа, цар белгалйоаккх ший маӀанца дувцаш долчун гӀадвахар, кхеравалар, цецвалар, раьза ца хилар. Нийса аьлча, цар хьахокх субъективни модальность. Цар чӀоагӀагӀа хул интонаце бесаш. Уж лела интонаце бесай функцеш йолаш а, экспрессивни дешаш шийца долаш а.
Масала: Мадина, са дог-уйла, ма хоза хет сона хьо! Ӏийса, мерӀург, дӀакъовла хьай баге! Сийрда седкъий, сийрда седкъий, са йӀовхал, шо ца дезаш мишта Ӏергья со!
ТӀадерзар хул цӀера дожаре латтача цӀердешах, лоӀамеча белгалдешах, лоӀамеча причастех латташ. ТӀадерзар хила йиш я даржанзеи даьржа́и. Масала: Султан, кхоана экзамен я вай.Ӏаьржаяраш, юстарайовла, гучабалийта сийрда малх. яьй вагӀар, хьо вагӀе а, дукха-м бов вай. Даим дог гӀоздоаха бӀаьсти, хьога Ӏаламо сатувс. Укх предложене чухь даьржа тӀадерзар да.
ТӀадерзар цхьан тайпара а хила йиш я, нах е хӀамаш белгалйоахаш[1], масала: КӀаьнкаш, йиӀигаш, цхьан мугӀарах дӀаовттал! ЛадувгӀал, кагий нах, мехкарий! Хиш, лоамаш, аренаш! Ма дукха деза сона шо!
Пунктуаци
ГӀалгӀай метта а эрсий метта а пунктуацена юкъе[2]:
- Нагахьа санна тӀадерзар предложене йолаеш дале, цунна тӀехьа цӀумолг оттаю.
- ТӀадерзар предложене юкъ лаьца латте, тӀадерзар белгалдоаккх шин оагӀарахьа цӀумолг оттаярца.
- Нагахьа тӀадерзар предложене кхоачалуча латте, цунна хьалха цӀумолг оттаю, хӀаьта тӀехьа тӀадам, е айдара е хаттара хьарак оттаду.
- Официальни каьхаташ тӀа тӀадерзар къаьсттача мугӀар тӀа язду, тӀехьа айдара хьарак долаш. Масала: Хьамсара даьци! Уважаемая Фатима![1].
ТӀадерзара тайпа
Къамаьл дечоаи, къамаьл тӀадерзачоаи юкъера гаргало е бувзам хьахьокх тӀадерзаро. Бувзам тайп-тайпара хул:
- къамаьл тӀадерзачун дезалера хьал (пап, мама, воти, даьци, нани);
- бӀорахойи социальнии политически балхаговзалеи хьал е цӀи (доктор, майор, лейтенант);
- маӀа е кхал хилар хьахьокхаш дола тӀадерзараш (кхалсаг, йиӀиг, кӀаьнк);
- Кхыдар (доттагӀа, моастагӀа, са мехкахо, хьехархо)[1].
ТӀадерзар кӀаьдде е хозде гӀерташ, цӀераш лоацъю е ма ярра хувц (Мухьмад — Мага, Мамед, Михаил — Миша, Ислам — Саьма, Ӏашат — Аишка, Роза — Розик, Наташа — Натуся, ШарӀат — Шари, Фатима — Фотя, Милхан — Мили, Беслан — Бесик)[1].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 Гандалоева, 2023.
- ↑ В. Г. Поляков и В. М. Чистяков. Русский язык. Грамматика, правописание, развитие речи. Учебник для 4-го класса начальной школы. Хоам хьаийца таьрахь: 30.08.2025. Архиваци яьй 6.04.2011.
Литература
- Гандалоева А. З. ГӀалгӀай мотт. — Назрань : Кеп, 2023. — 44 с.
- Ярцева В. Н. Лингвистический энциклопедический словарь. — Москва : Советская энциклопедия, 1990. — 340-341 с.