Ӏаьлий-Юрт

Рувики материал
Юрт
Ӏаьлий-Юрт
Ali-jurt 4.jpg
43°08′52″ с. ш. 44°51′07″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Наьсарен шахьар
Юртда Овшанаькъан Мусай Хьамзат
Тархьари географии
ХьалхагӀа хинна цӀераш 1944 кхачч. — Али-Юрт
1958 кхачч. — Нарон
Лакхал 700[1] м
Ӏалама лоаттам гӀаьхьа шийла тӀуна (Dfb)[2]
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗6948[3] саг (2022)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалбаш (сунний)
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8732[4]
Пошта индекс 386125[5]
Код ОКАТО 26220803001
Код ОКТМО 26605435101
Номер в ГКГН 0162333
Ӏаьлий-Юрт (Россия)
Точка
Ӏаьлий-Юрт
Red pog.svg
Москва
Ӏаьлий-Юрт (Ингушетия)
Точка
Точка
Ӏаьлий-Юрт
Ӏаьлий-Юрт (Наьсарен шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Ӏаьлий-Юрт

Ӏаьлий-Юрт[6][7] (эрс: Али-юрт) — юрт я ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьаре[8]. Юрто муниципальни кхоллам хьабу «юрта хьисапе моттиг Ӏаьлий-Юрт» яхаш[9][10].

Географи

ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Мага́са́ гаьна йоацаш, шахьара юкъ йолча Наьсаренах къулбехье-малхбоалехьа 8 км гаьна улл из юрт, наькъашца дусташ хилча. Малхбузенгахьара ХӀирийченцара административни гӀай къаст. Шолжа атагӀенгахьа, гӀинбухье-малхбузенгеи малхбузенгеи лохлуча хьун босенаш тӀа улл юрт. «балка Мурат» яха цӀи лелаю Ӏаьлий-Юрт уллаш йола гӀинбухье-малхбузенгахьа яьржа шин аргӀан атагӀено (юкъо), ГӀалгӀайи ХӀирийи доазув декъалуча дӀайолалу из (юртара къулбехье-малхбоаленгахьара) Сейвендук яхача лоаман босенгахьара (1160,6 м), цигара дӀадолалу БугӀара-Аьлии Кени яха хиш а. ХӀирийчен доазон тӀа дӀатӀаваьлча, къулбехьенгахьа айлу Волчья яха гув (811,2 м). Ӏаьлий-Юрта ГӀинбухье-малхбоаленгахьа Ӏодода Бари-Эли яха доккха доаца хий (СурхотӀара хин гечув), хӀаьта малхбузе яьржа улл Шолжа атагӀе (Магас гӀала латт цун берда тӀа). Цун гонахьа яда нах баха юрташ: гӀала Магас — гӀинбухье-малхбузе, Экажкъонгий-Юрт — гӀинбухьенгахьа, СурхотӀе — гӀинбухье-малхбоаленгахьа, Галашка — къулбехье-малхбоаленгахьа, Комгарон-юрт (ХӀирийче) — къулбехьенгахьа, юрташ Шолж, ГӀалмисте, Куртат, Донгорон (ХӀирийче) — къулбехье-малхбузенгахьа, Мочкъий-Юрт — малхбузенгахьа (ХӀирийче).

Тархьар

Кхычарца хӀанзара ГӀалгӀайчен доазув а шийна чулоацаш йола Алания яхача полиэтнически хьалхара юкъера бӀаьшерий паччахьалкхен гӀала — Къаьна гӀала Магас яьгӀа хила мег Ӏаьлий-Юрта доазон тӀа цхьайолча версега диллача. Уж я къаьнара гӀалай комплекс «Яндаре—ГӀази-Юрт— Экажкъонгий-Юрт—Ӏаьли-Юрт—СурхотӀе», гӀалай-гӀапай хьалхарча юкъерча бӀаьшерий дӀачӀоагӀъяь цхьа шахьар хулаш йола, шоашта юкъе кхы а дукха юрташ йола.

Цу шахьаре белгалъяьккхай 30-на гаргга гӀалаш, иштта нах бахаш йола дукха юрташ, иштта алански хана хила тарлуш дола уж шоайла вӀаший хотташ дола чурташи, духьалъоттама сангараши. МоастагӀашта духьале е атта долча лакхача метте улл дӀачӀоагӀъяь гӀалай шахьар. ГӀинбухьери малхбузери Ӏодода (цу замалаха хала чакхвоалалуши доккхагӀа доагӀаши дола) Шолжи Наьсари яха хиш, кӀезига кхы а гӀинбухьенгахьа дада Шолжа довкъаш, кӀоарггача Эсса чӀожо лораю из шахьар малхбоаленгахьара, хӀаьта къулбехьера Ӏаьржача гувний хьуна довкъаша лораю. Йолаш йола моттигаш дӀачӀоагӀъяьй гӀалашца-гӀапашцеи ха деча пункташцеи, бӀаргашца хьалоацаш долча доазон тӀа. Юкъерча даькъа гонахьа массайтта духьалъоттама гом хул гӀалаех, «Эрз-эли» («Камышовая балка») яхача моттиге улл эггара йоккхагӀа йола гӀала «Хатой-Борз» — хьахетаргахьа, къаьнарча Магаса чухьнахьара гӀалай гӀап. Еррига дӀачӀоагӀъяьча шахьара юкъара майда бӀаь совгӀа квадратни километрага кхоач. Таханарча ден Ӏаьлий-Юрта археологашта кораяь а цар хьабелгалъяьха а я: «Мурад боарз» — «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 1» малхбоаленгахьара юрта йисте, «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 2»; юртагара шиъ-ах километр гаьна гӀинбухье-малхбоале «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 3» — «Къора боарзаш». 1944 шерагара 1958 шерага кхаччалца, гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийта Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача хана Нарон яха цӀи лелайора юрто.

Баха нах

Охлой дукхал
2002[11]2010[12]2011[13]2012[14]2013[15]2014[16]
6882↘5596↗5615↗5758↗5850↗6000
2015[17]2016[18]2017[19]2018[20]2019[21]2020[22]
↗6156↗6182↗6269↗6393↗6517↗6633
2021[23]
↘6366
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
2011
2016
2021

Къамашцара лоаттам

Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах лоархӀаш хилча[24]:

  • гӀалгӀай — 5 491 саг (98,12 %)
  • кхыбараш — 16 саг (0,29 %)
  • къам белгалдаьбоацараш — 89 саг (1,59 %)

Белгалдаккхар

  1. ↑ Лист карты K-38-30 Орджоникидзе. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
  2. ↑ Климат Али-Юрта // Climate-Data.org. Хоам хьаийца таьрахь: 9.06.2019. Архиваци яьй 9.06.2019.
  3. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Хоам хьаийца таьрахь: 26.04.2022.
  4. ↑ Северо-Кавказский федеральный округ. Справка: село Али-Юрт, Ингушетия. Хоам хьаийца таьрахь: 15.09.2011. Архиваци яьй 1.09.2011.
  5. ↑ Почтовые индексы и коды ОКТМО, ОКАТО. Село Али-Юрт, Назрановский район, Республика Ингушетия. Хоам хьаийца таьрахь: 10.03.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 24.07.2010.
  6. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 35.
  7. ↑ Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  8. ↑ ОКАТО кодаш лахар. Ӏаьлий-Юрт, Наьсарен шахьар
  9. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Хоам хьаийца таьрахь: 27.02.2018. Архиваци яьй 28.01.2018.
  10. ↑ Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Али-Юрт, Назрановский район. Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 15.02.2015.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  17. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  19. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  20. ↑ http://web.archive.org/web/20180726010024/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  21. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  22. ↑ https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  23. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  24. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком

Литература

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ӏаьлий-Юрт&oldid=126538663»