ГӀалгӀай литература
ГӀалгӀай литература (эрс: Ингушская литература) — гӀалгӀай меттала дола гӀалгӀай къаман литература да.
Тархьар
ГӀалгӀай литература доладеннад наьртех долча литература тӀара (фаьлгаш, оаламаш, турпала иллеш, ловзараш). Хьалхара литературан Ӏарбий меттала даь дола йоазув XIX бӀаьшера хана чухь даь да. Советий Ӏаьдал даларца ший массаза йолча кепа тӀа даьннад гӀалгӀай литературан йоазув[1].
ГӀалгӀай литература тохкаш дуккха къахьийгарех ва Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим, къаьстта цо дукха болх баьб гӀалгӀай багахбувцам тохкаш[2].
Эггара хьалха берашта хетадаь дола дувцараш, фаьлгаш язде волавеннав Дахкилганаькъан ИбрахӀим Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче 1970-ча шерашка редактор хиннача Заьзганаькъан Азмата дехарца. Цу шерашка чӀоагӀа эшаш дар берашта хетадаь литература[3]. Йоазонхой вахарах а кхолламах а лаьца балхаш даьд цо (масала, Малсаганаькъан Зоврбика, МутаӀаланаькъан Хьажбийкара)[4].
Цо кулгалдеш, вӀашагӀъеллай гӀалгӀайи эрсийи меттала 10 томах латта «ГӀалгӀай багахбувцама антологи» яха проект[5].
ХӀанзара гӀалгӀай литература
Перестройка дӀайолалуш арахеца Хьоашаланаькъан Татара Ӏаьлий произведенеш. 1980—1990 шераш хала хул гӀалгӀай литературан. Нохч-ГӀалгӀай АССР йоазонхой союз а йоха, архиваш а йоаю. Из деррига ла дезаш хиннад гӀалгӀай йоазонхоша. ТӀехьагӀа ГӀалгӀай йоазонхой союз хьакхолл 1992 шера оагӀой бетта. Цун хьалхара викал хул Вешкаранаькъан М. 1997 шера арахеца «Литературни ГӀалгӀайче» яха журнал[6].
1990—2000 шерашка документальни а исторически а прозай жанрашка язъяь хиннай произведенеш. Уж я Коазой Аюпа Ӏийсай эссеш, роман-эпопееш иштта кх. дӀ. Иштта шоай дӀабовзийт кердача йоазонхоша: Д. Балаева, Э. Газдиева, М. Льянова, Э. Сусуркиева, Э. Теркакиева, Т. Чаниева, Б. Шадыжева. ГӀалгӀай Республикан йоазонхой союза доакъашхой а, «ГӀалгӀайчен халкъа йоазонхо (оазархо)» яха звани яраш а ӀотӀакхийттаб. 2000 шерашка дешархошта дӀаяйзай Аушев М., Ахушков Ш., Базоркин Н. произведенеш[6].
ГӀалгӀай йоазонхой
- Байсаранаькъан Муртаза Идрис (1911—1993)
- Беканаькъан ДордагӀа Тембот (1873—1939)
- Боканаькъан Хаме Ахьмад (1924—2006)
- Ведажанаькъан Абабукара Ахьмад (1916—1996)
- Гойганаькъан Сипсой Ӏадал-Хьамид (1896—1948)
- Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим (1937—2014)
- Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудин (1908—1965)
- Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (1894—1935)
- Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа (1898—1966)
- МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбикар (1910—1964)
- Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид (1929—2004)
- Пхьиленаькъан Абазбика Амир (род. 1938)
- Чахканаькъан Идриса СаӀид (1938—2008)
- Янданаькъан Хамарзий Джамалда (1916—1979)
Белгалдаккхар
- ↑ Ингушская литература. Литературная энциклопедия. Т. 4. feb-web.ru (1930). Хоам хьаийца таьрахь: 7.07.2018. Архиваци яьй 8.07.2018.
- ↑ Памяти Ибрагима Дахкильгова К 80-летию ученого и патриота (эрс.), «Ингушетия» — интернет-газета (15 маьцхали 2017). Архиве диллад 2018 шера кӀимарса 8 дийнахьа. Техкад укх дийнахьа: 7.07.2018.
- ↑ М.А. Матиев. Ибрагим Дахкильгов и ингушеведение, БезФормата.RU. Архиве диллад 2018 шера кӀимарса 8 дийнахьа. Техкад укх дийнахьа: 7.07.2018.
- ↑ Дахкильгов Ибрагим Абдурахманович. krkrub.kubannet.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 7.07.2018. Архиваци яьй 8.07.2018.
- ↑ Памяти ученого Ибрагим Дахкильгов — ученый, гражданин, патриот (эрс.), «Ингушетия» — интернет-газета (26 ардара 2017). Архиве диллад 2018 шера кӀимарса 8 дийнахьа. Техкад укх дийнахьа: 7.07.2018.
- ↑ 1 2 Патиев (Энцикл. «Ингушетия»), 2023, оа. 294.
Литература
- И. А. Дахкильгов. Ингушская литература (период развития до 40—х годов). — Грозный: Чечено—Ингушское книжное издательство, 1975.
- Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей / И.А.Дахкильгов и А.О.Мальсагов. — Грозный: Чечено—Ингушское книжное издательство, 1986.
- И. А. Дахкильгов. Мифы и легенды вайнахов. — Грозный: Чечено—Ингушское книжное издательство, 1991.
- И. А. Дахкильгов. Мудрые наставления наших предков. Из ингушского фольклора. — Нальчик, 2000.
- И. А. Дахкильгов. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012. — 599 с. — ISBN 978-5-906002-42-6.
- Патиев Я. С. Ингушетия : популярная ил. энцикл. / Науч. ред.: М. Г. Цароева, Т. Х. Матиев. — Магас : «Сердало», 2023. — 816 с. : ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94452-185-9.
ТӀатовжамаш
- Ингушская литература. Русская литература и фольклор. Фундаментальная электронная библиотека.