Чими

Чими
	Юрт
Чими
	хӀир. Цыми, эрс: Чими
	42°51′05″ с. ш. 44°38′13″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе	Россе Федераци
Федерацен субъект	Северная Осетия
Пхьен округ	Буро пхье
Тархьари географии
Лакхал	937 м
Ӏалама лоаттам	гӀаьххьа
Сахьата оаса	UTC+3:00
Бахархой
Бахархой	↘375 саг (2010)
Къамаш	гуржий, гӀалгӀай, хӀирий, эрсий
Ди лелабераш	православхой, сунний бусалбаш
Катойконим	чимо́, чимо́й
Паччахьалкхен мотт	хӀирий, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс	362903
Код ОКАТО	90401362005
Код ОКТМО	90701000121
Номер в ГКГН	0253839
	Чими Москва Владикавказ Чими
	РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Чими (хӀир. Цыми, эрс: Чми) — таханарча ХӀирийче ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа улла юрт. Бурон Тийркал дехьарча шахьара урхала́ кӀала я, Буро пхьен лоаттаме а я.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Чими»^[2] е «ЧӀими» оал^[3]. ЧӀими яхар ши хӀама цхьанкхетарца хьахиннилга лоархӀ: чӀим (эрс.) (гӀа. (эрс: купырь лесной) яха доши ми яха топоформанти (Лейми, Эзми юртий цӀерашкахьа а я из)^[4]

Географи

Юрт улл Буро-МагӀа, Тийрка аьрда берда тӀа ГӀалгӀай никъ йисте.

Тархьар

Чими XX-гӀа бӀаьшу долалуш

Таханарча Чименна гаьна доацаш латташ я археологе сийленгий комплексаш (катакомбашкара Ӏемараш да уж герз а улаш), боарза замангара юкъерча бӀаьшерий чаккхенга йолча ханара. Цигга да VI—IX-ча бӀаьшерий доккха аланой кашамаш, аланой дукха герзи, оатхалаши, цӀагӀа лелаю кечалаши кораяьй цига^[5].

Чиме баьхараш гӀалгӀай хиннаб, ДӀаараяла чӀоже чуводдача из улаш цун моттиг лоадам болаш хиларах XVI—XVII бӀаьшерашка хьоахаеш йолаш я из^[6].

Эрсий-кавказхой тӀема хана, XVIII-ча бӀаьшера кӀалара гӀалгӀай низагӀа дӀакхолхабаьб, тӀаккха укхаза, Ларсе мо, хӀирий Ӏохайшаб, укх лаьттаех хӀирий малхбоалехьара гӀай а хулаш. Чими хайшараш Слонате тайпан нах хиннаб^[7].

Юрт хӀирий Тага юкъарлонна (эрс.) (гӀа. юкъе хиннай, цига беррига бахархой дударанаькъан (эрс.) (гӀа. тайпано оалал де ховшарца шоашта мутӀахьберзабаьб^[3]. Чими шиъ хиннай: МагӀарча Чиме гӀалгӀай баьхаб, тӀаккха ЭгӀарча Чиме дударанаькъан шоай хурделаш хувшабаьб — Хаблиевы тайпан иронаш (эрс.) (гӀа.. МагӀарча Чиме гӀалаш хиннай латташ, шера́ кӀоага чу лоаттаяь кӀира те́ха́ча ма́ркхалах етта шоай бутув хиннай уж. ЭгӀарча Чиме хӀираша топпари кхои тохаш шоашта цӀалгаш даь хиннад^[3].

ДӀаараял Чимерча дударанаькъани Эзмерча чуранаькъани доалахьа йолаш дикка ха яьккха хиннай^[3].

1830-ча шера Абхазов аьла ГӀалгӀайче таӀазар деш чакхваьннача хана Чиме а бохам баьб цо — МагӀарча Чиме хинна йиъ вӀов эккхаяьй цо:

Небара-ГӀала. Султиганаькъан Небар яхача къонахчун хиннай. Ткъай-никъ йисте вахаш, оагӀув лаца даьхой а ноанахой а болаш хиннав из. ГиретӀерча Султигах хьадаьннача диълагӀча ноахалах хиннав из. ГӀала эккхаеча хана цу чу вахаш хиннав Небара воӀ Пхьиди кхо воӀ а волаш: БӀунхо, Черсе, Жамбот. Цигара Аьхкий-Юрта дӀабахаб уж.
Бузуртанаькъан-ГӀала
Гийга-ГӀала. Чуранаькъан Гийга цӀерагӀа. Гийга а, кхе лета ондарг волаш Буро йотташ тховна коаст йохкаш их́а 139 шера́ ваьха́ ГӀаппо-Хьажа а баьхаб цу чу ший хана. ГӀала эккхаячул тӀехьагӀа цига яхаш хинна Гийга тӀехье Эзме я́ха дӀаяхай.
Хаматхананаькъан-ГӀала. Хаматхананаькъан кашамаш яхаш да хӀанз а юртара кашамаш цу диъэ тайпан маьлхара кашамаш а хинна^[3].

ВӀовнаш а лелхаяь, гӀалгӀай низагӀа Тийркал хьасехьа баьхачул тӀехьагӀа зоврков де́гӀад укхаза, Сытина ТӀема энциклопеде чу ЖӀайрахера чӀоагӀале (эрс: Джераховское укрепление) аьнна хьоахаю из^[8]. Из де́гӀа́д Тийркал сехьара гӀалгӀай Тийркал дехьарча гӀалгӀашца (Саниберча (эрс.) (гӀа., Канерча (эрс.) (гӀа., кхычахьара)^[3].

Чиме баьха гӀалгӀай 1944-ча шера кхыбола гӀалгӀай мо мехках баьхаб.

Таханарча дийнахьа юрта массехк гӀалгӀай тайпан нах ба бахаш^[3], иштта кхыча къаман нах а.

Бахархой

Бахача наьха дукхал
2002^[9]	2010^[1]
411	↘375

Къамашцара лоаттам

2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох^[10].

Къам	Дукхал, саг	Да́къа , массаболча бахархоех, %
гуржий	209	55,7 %
гӀалгӀай	107	28,5 %
хӀирий	29	7,7 %
эрсий	19	5,2 %
кхыбараш	11	2,9 %
берригаш	375	100 %

Урамаш

Дударова

Затеречная

Хаблиева

Литература

Гандаур-Эги М. Х. Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек. — В: Вестник Археологического центра : [рус.] // Вестник Археологического центра. — Кеп, 2012. — Вып. 4. — С. 57—123. — 197 с.

ТӀатовжамаш

Белгалдаккхар

↑ ¹ ² Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ Гандаур-Эги, 2012.
↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (эрс.) (гӀал.) (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 29.08.2025.
↑ Чми — Доккха советий энциклопеди чура статья.
↑ Восточная Литература — библиотека текстов Средневековья. Вахушти Багратиони. (неопр.) Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй 18.01.2010.
↑ Волкова Н. Г. (эрс.) (гӀа.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века / Гарданов В. К. (эрс.) (гӀа.. — М.: Наука, 1974. — 276 с. — 2300 экз.
↑ Джераховское укрепление // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина, 1911—1915.
↑ Коряков Ю. Б. Этно-языковой состав населённых пунктов России : [арх. 17 лайчилла 2020] : база данных. — 2016.
↑ Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года (неопр.). Архиваци яьй 19.08.2013.

[2010L-1] ¹ ² Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов

[_6eeb301328040016-2] Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.

[_515494eeee55ed00-3] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ Гандаур-Эги, 2012.

[4] Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (эрс.) (гӀал.) (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 29.08.2025.

[5] Чми — Доккха советий энциклопеди чура статья.

[vostlit.info-6] Восточная Литература — библиотека текстов Средневековья. Вахушти Багратиони. (неопр.) Хоам хьаийца таьрахь: 3.09.2025. Архиваци яьй 18.01.2010.

[7] Волкова Н. Г. (эрс.) (гӀа.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века / Гарданов В. К. (эрс.) (гӀа.. — М.: Наука, 1974. — 276 с. — 2300 экз.

[8] Джераховское укрепление // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина, 1911—1915.

[2002Z-9] Коряков Ю. Б. Этно-языковой состав населённых пунктов России : [арх. 17 лайчилла 2020] : база данных. — 2016.

[10] Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года (неопр.). Архиваци яьй 19.08.2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]