Эзми

Рувики материал
Юрт
Эзми
Эзми.jpg
42°49′37″ с. ш. 44°39′21″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ХӀирийче
Пхье округ Буро пхье
Тархьари географии
Йиллай 1643 шера[1]
ХьалхагӀа хинна цӀераш МагӀара Эзми, ЭгӀара Эзми
Лакхал 1060 м
Ӏалама лоаттам юкъера
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘196[2] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш сунний бусалба
Паччахьалкхен мотт хӀирий, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 362 903
Код ОКАТО 90401362006
Эзми (Россия)
Точка
Эзми
Red pog.svg
Москва
Эзми (ГӀинбухера ХӀирийче)
Точка
Точка
Эзми
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Лакхареи Лохереи Эзми, е Озми (эрс: Эзми, хӀир. Эзми) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. 1944 шу кхаччалца ГӀалгӀайчен доазона тӀа хиннай, амма таханарча дийнахьа Ӏаьдало ХӀирийчен доазона тӀа лоархӀаш я. ХьалхагӀа Эзме гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш бӀарчча комплексаш хиннай[⇨]. Царна юкъе хиннай: 2 вӀови, 16 гӀалеи, иштта 3 маьлхара кашеи[3]. Таханарча дийнахьа цхьайола гӀалаш мара йисаяц[1]. Административни лоархӀаш хилча Эзми ше «юрт» статус йолаш, «пхье округ пхье Буро» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Эзми» оал[4][5], иштта «Озми» яздаь а нийслу. Эрсий меттала а «Эзми» язду[6]. Цу деша маӀан арадоаккх Эрзми аьнна а оттадеш, эрз (эрс: тростник) яхачохи ми яхача топоформантахи (Лейми, Чими юртий цӀерашкахьа а я из)[7], иштта гуржий метта тӀара а доаккх из: цар меттала эзми яхар «мух хьекха моттиг», «миха хьайра» аьнна маӀан долаш да — Эзми даим мух хьекхача моттиге улл.

Статус

Россе Федерацен моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Эзми статусах «село» я, «городской округ город Владикавказ» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эзми ше «юрт» статус йолаш, «пхье округ Буро пхье» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» оалаш леладу ӏилман а ӏилман-гӏоръяьннача литературе, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

Айеннача моттиге улл из лоамара ши хий доагӀача: Тирки Ӏарамхийи вӀашагӀкхетача. Тирка йистера Эзмега хьалхьежача гуш я, шовзткъеи итт шу совгӀа хьалха хьалъ- яь, хӀанз а болх беш йола ГЭС[5].

Тархьар

МоцагӀа хӀанзара юрт уллача метте ши юрт хиннай: МагӀареи ЭгӀареи Эзми[5], иштта цкъаза Лакхера Эзмии Лохера Эзмии[8][9] оал царех. 1643-ча шера йиллай[9][10][5] ЭгӀара Эзми, из йиллар Чура Жабо ва. МагӀара Эзми йиллар Жабой воша Боджа[5] (Боча[1]) ва. Шинна а юрта ялхазза вӀаштӀараяь цхьацца вӀови, массехк гӀалеи, маьлхара кашамаши хиннад[5], бӀаррча архитектурни комплексаш хулаш гӀалаши вӀовнаши ягӀай цига[1]. Цигарчарел лакхагӀа вӀовнаш хиннаяц ерригача ГӀалгӀайче, хӀана аьлча, цу хана Чуранаькъанна юкъе гӀалаш хьалйотташ цӀихеза тӀоговзанчаш хиннаб[5].

Из моттиг стратегически лоархӀам болаш я. ДӀаараяла чӀожи Кистий чӀожи вӀашагӀкхет цига ТӀема гуржий (ГӀалгӀай) наькъа йисте. ТӀема-Гуржий никъ дукхача хана денз Россенеи Гуржий мехка́и юкъера бувзам лоаттабеш хиннаб. Шоаш бахачара гуржий доазув долча кхаччаллца цу наькъа доал деши тӀахьожаши хьабаьхкаб Озамхой. Из бахьан долаш Тагаурен оалдарашта луш хиннар миссел йоал луш хиннай цу новкъа дӀа-юха лелача наха Чуранаькъан тайпанна[5].

1944 шера гӀалгӀай мехках бахалехь Эзми ЧИАССР ГӀалме шахьара юкъе хиннай (цул а хьалхагӀа ГӀалгӀай автономе областа юкъе). ГӀалгӀай Ӏобигачул тӀехьагӀа юртара вӀовнаши дукхагӀа мел йола гӀалаши йохаяьй[1]. ГӀалгӀай Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа Эзми Нохч-ГӀалгӀай АССР Наьсарен шахьара юкъе хиннай. Амма бакъда, 1962 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Ӏаьдало Эзми ХӀирий Мехка дӀаеннай. 1963 шера денз Эзми Буро пхьенна юкъейоагӀаш я.

Лакхерча Эзме шира хийрца гӀалаш ягӀа, тӀаккха Лохерча Эзме Тийрка хий турбашца хьатӀа а даьккха боккха биъсаьна наха баь Ӏам ба. Цун хиво лелаяьй ерригача Эзмена кӀалхарча Ӏарамхи чӀожа сердал телаш хинна электростанци. Ӏама чу чабакхаш, пхандаргаш, можолаш ба, царна зӀак хьекхаш нах багӀаш хул цу тӀа[8].

2006-ча шера хиннача хьалах, Эзме уж гӀалаш лаьтта моттиг мара йиса хиннаяц. Цхьабакъда, Боджа виӀий воӀо Элжаркъас, ЖӀайрахьа ше ваха Ӏохайначул тӀехьагӀа хьалъяь Чуранаькъан вӀов хӀанз а латташ я. ЭгӀарча Эзме, Жабой виӀий виӀий воӀах Хьадажкъах хьадаьнна, Чуранаькъан диъ цӀа дах, МагӀарча Эзме шовзткъа совгӀа цӀа дах. Цул совгӀа МагӀарча Эзме юкъ-юкъе кхыча тайпай нах а бах. Уж ба, бирсача хана цхьацца бахьанех вахарах беха, чуранаькъан хьатӀаийбаь шоай йиший къонгаш: БӀарахера ТӀоманаькъан], Санибара Козыревар, Фалханера Марзабиканаькъан.

Бахархой

Бахача наьха дукхал
2002[11]2010[2]
224↘196
Къамай лоаттам

Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох  (эрс.) (гӀа.[12].

Къам Дукхал,
саг 		Берригача бахархой
да́къа, %
гӀалгӀай 189 96,4 %
хӀирий 5 2,6 %
кхыбараш 2 1,0 %
берригаш 196 100 %

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Агиров, 2025, оа. 43.
  2. ↑ 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
  3. ↑ Эзми // Проект «Открытый Кавказ»
  4. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 45.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Цуров, 2006, оа. 13.
  6. ↑ 1 2 Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания». Хоам хьаийца таьрахь: 2.06.2017. Архиваци яьй 21.09.2016.
  7. ↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (эрс.) (гӀал.) (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 29.08.2025.
  8. ↑ 1 2 Хьоашаланаькъан, 1989, оа. 14.
  9. ↑ 1 2 Дахкильгов, 1989, оа. 15.
  10. ↑ Annual of Ibero-Caucasian linguistics. — Metsniereba, 1978. — Т. 5.
  11. ↑ Коряков Ю. Б. Этно-языковой состав населённых пунктов России : [арх. 17 лайчилла 2020] : база данных. — 2016.
  12. ↑ Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архиваци яьй 19.08.2013. Архиве диллад 2016 шера тушола 5 дийнахьа.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Дахкильгов Ш. Э. Слово о родном крае: записки краеведа. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1989. — 149 с.
  • Хьоашаланаькъан Ӏаьла. Фуртоги Эзмии (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1989. — 15 оагӀой.
  • Полян П. М. Не по своей воле: история и география принудительных миграций в СССР. — М.: О.Г.И., 2001. — 326 с.
  • Цуров Мухтар. Эзми // СелаӀад. — 2006. — № 3. — С. 13.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Эзми&oldid=126539710»