ЦӀеча-Ахке

Рувики материал
Тархьара моттиг
ЦӀеча-Ахке
нохч. ЦIеча-Аьхка, эрс: Цеча-Ахки
ЦӀеча-Ахкара хьокхаш
ЦӀеча-Ахкара хьокхаш
Кхыйола цӀераш Цечахки, Чечахки
Регион Къулбаседа Кавказа
Мур XIV бӀаьшуXX бӀаьшу
Бахархой цӀечой  (эрс.), хӀанз саг вахац

ЦӀеча-Ахке (нохч. ЦӀеча-Аьхка, эрс: Цеча-Ахки)[⇨] — Фортан берда тӀа улла шира эйлеи цунна гонахьара моттиг. ХӀанзара моттиг: 2009-ча шерага кхаччалца — Нохчийи ГӀалгӀай Республикаша къувсача гӀай даьдоацача зоне, 2009-2018-ча шерашка — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре, 2018-ча шерал тӀехьа уж лаьтташ дийкъад — ше эйла тӀалатта аьтта берд Нохчий мехка Шолжа/Серноводски шахьаре кхаьчад[⇨].

ЦӀечой  (эрс.) тайпан пхьеде я, XVI—XIX-ча бӀаьшерий оарстхой лоадоам бола товшхала юкъ хиннай. 1944-ча шера ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа Ӏойоас а енна, цу хана денз яьсса латт.

ЦӀи

Ӏилман а ӏилман-популярни а литературеи, каьхаташкеи, зарбан тӏеи, социальни мазашкеи нахски меттала йола юрта цӏи тайп-тайпарча автораша бе-бе язъю. Эрсий Ӏилманхоша шоашта хетача тайпара йоашхаш хиннай цх ьайола нохч-гӀалгӀай топонимаш, гӀалгӀайи нохчийи цхьан ларда тӀа яьнна транскрипци система ца хилар бахьан долаш. Нохч-гӀалгӀай топонимий орфографи цу тайпара эргаш хилар XXI-ча бӀаьшерага кхаччалца хиннад[К. 1].

Цеча-Ахки яхача ойконимагахь шоллагӀа дош доккхача а зӀамигача а алапаца яздеш а, а тӀара е э тӀара яздеш а нийслуш да; хьалхара а шоллагӀа а дош тайп-тайпара чаккхенаш йолаш яздар а нийслу; цкъаза юрта еррига цӀи дефис йоацаш а йолаш а хул(хьажа [⇨]).. Цхьаболча автораша цхьан балхагахь тайп-тайпара эршаш йоалаеш хиннай Цеча-Ахкенна[К. 2]. Нохчий Мехка Ӏаьдало 2020-ча шера закон даьккхад мехка мел йолча нах бахача моттигашта нохчий меттала йола цӀераш дӀачӀоагӀъе езаш хиларах цхьан тайпара массанахьа а лелаергйолаш[К. 3].

Этимологи

ЦӀеча-Ахки яхача ойконима этимологи таханарча дийнахьа тешшаме чӀоагӀъяь яц. А. С. Сулеймановси  (эрс.) Я. З. Ахмадовси  (эрс.) яздаь ши хетари, Малсаганаькъан Оарцха Ахьмада язбаь цӀечой  (эрс.) хьахиларах бола цхьа оалами ба грамматически цар юрта цӀерца бувзабенна бола:

  1. ЦӀера хьалхара дош вайнаьха цӀув хиннача ЦӀаьца дувзаду[К. 4]. Цун цӀи, хьагучох, «цӀи» (а́ла) яхача ширача дешаца ювзаенна я нохчий меттала цӀе яхаш а долаш[К. 5], гӀалгӀай меттала — цӀи яхаш а долаш[К. 6]. «Топонимии Чечено-Ингушетии  (эрс.)» яхача кинашка шоллагӀча даькъе (1978) ЦӀеча-Ахке ювцача «Арстах (Орстхой, эргӀстой, аькхий)» яхача керта тӀа, А. С. Сулеймановс ойконима этимологи хьоахайиц[11], цхьабакъда дошлорга III-ча даькъе (1980) «Микротопонимия села Гелдеген» яхача керта тӀа {{кхм|Гелдагана]] малхбузехьа иззамо цӀи йолча моттигах лаьца[12] авторо кхетам язбаьб — топоним латта хьалхара дош ЦӀаь яхача цӀувна цӀерага до́даш да, тӀаккха шоллагӀдар хин е бера (чӀожа) маӀане да[13].
  2. «ЦӀе́» яхача белгалдешаца бувзам а хила мег, нохчий меттала «цӀен» да из[К. 7], гӀалгӀай меттала — цӀе[К. 8]. Нохчий тархьархо волча Я. З. Ахмадова́ хетачох ЦӀеча яхачун этимологи къаьгга я ала йиш йолаш я — «ЦӀе-че» («красная (местность)») аьнна хьа а хулаш. Цунна хетачох, из дувзаденнад аьшка доаллача моттигашца дале а, Ӏуйранарча малхо цӀеча бесара ерзаеш йолча укхазарча кӀиран чхарашца дале а[18].
  3. ЦӀи цӀий] яхача дешаца дувзаденна а хила мег[К. 9]. ЦӀеча яхар цӀечой  (эрс.) этнонимца дувзаденна а хила мег, тӀаккха из цӀи хьахилар цар даьх болча оаламца хотт, укх юкъарлон эпонимца  (эрс.)гӀалгӀай шахьарерча на́ха́ моастагӀаша йийнача наьнаца цун цӀеша виза́ кораваьча кӀаьнкаца[22].

А. С. Сулейманова болх юхаарахийцача хана («Топонимия Чечни», 1997) цӀаькха цхьа эрш ӀотӀаязъяьй — ЦӀий Ӏанийнчу аьхке[23], оригинальни йоазонгахьа из хиннаяц. Дошлорг оттадаьчо дале, редакторо дале, цун этимологи цӀий мехкаш кхыча къаман нахаца баьча тӀемах болча оаламца йийзай[23].

Ойконима орфографе эршаш

Эрсий
орфографи
Нохч-гӀалгӀай
орфографи
ЦӀи бовхамашка
хьоахаяр
Цечахки[24] карта ЧИ АССР 1937
Цеча-Ахк[25][26]
Цеча-ахк[27][28][29]
ЦӀеч-ахк[28]
Цьеч-ахк[28]
«Бакъдар»
«ГосЗатраты»
«Кавказский Узел»
«Рамблер/новости»
2018
2019
2018
2019
Цеча-ахки[30][31] Пятиверстная карта Кавказского края
Указатель к Пятивёрстной карте
с 1869
1913
ЦӀече-ахк[32] Ахмадов Я. З. 2009
Цечу Ахк[33] «Кавказский Узел» 2019
Цечу Ахке[34][35]
Цечу-Ахке[33]
Цечу-аьхке[36] ТАСС. Это Кавказ»
«Regnum»
2009
2019
2019
2019
Цечу Ахкие[37]
Цечу ахкие[38]
ЦӀечу Аьхкие[39]
ЦӀечу аьхкие[40]
ЦӀечу-аьхкие[41]
Сулейманов А. С. 1978
ЦӀечу-Эхкие[42]
ЦӀечу эхкие[43]
ЦӀечу-эхкие[44]
Сулейманов А. С. 1978
ЦӀий Ӏанийнчу аьхке[23] Сулейманов А. С. 1997
Чечахки[45][46] карта «Госгисцентра»
в АГКГН по Республике Ингушетия
2001
2019

Географи

1970-гӀа шераш чакхдоалаш тархьара моттиг йолча ЦӀеча-Ахкен юкъе хаьрца хьокхаш мара хӀама хиннаяц ягӀаш[38], из йоалла моттиг я Нохчий мехка Серноводски шахьар (хӀанзарча административни екъаяларах), Фарта аьтта берд[К. 10] Сенгихли[таржам де деза] хин даьржегара зӀилбухера [К. 11], МагӀарча Оалкамах 4 км малхбоалехьа[53]. Советий замалара денз хӀанзалца эйла уллача моттигах эрсий меттала урочище Чечахки оал[51][52], официально «Фартан аьтта берд; Мержин даьржегара гӀинбухехьа» аьнна къоаста а ю из; масштаба 1:100 000 йолаш K-38-043 мехкасурта листа номенклатура[46]. 2022-ча шера оагӀой бетта 15-ча дийнахьа хиннача хьалах ГӀалгӀай Мехкага гӀолла йолча Росреестра федеральни хоама система АГКГН тӀа урочище Чечахки яхачоа 0259099 номер еннай, цун координаташ увттаю: 42°58′ гӀ. ш. и 45°06′ м-боал. дӀ.[46].

ЦӀи
(эрсий орфографи
нохч-гӀалгӀай орфографи)
Моттиг
(мехкасурта листаш)
Юкъара хоам Координаташ Нах бахача моттига вайнаьха
этногруппаца бола бувзам
ЦӀеча-Ахкен йистера юрт (цхьаяраш XVI-ча бӀаьшерал хьалхагӀа йийхкай):
Мешти[К. 12]
Мешти[К. 13]
на В стороне от Цеча-Ахки,
пр. б. р. Фортанга[54]
(K-38-043-A-a)
в XXI в. развалины[45],
№ 0259102 в АГКГН по РИ[55]
разв. Мошта
42°57′33″ с. ш. 45°05′50″ в. д.GЯO
 —
Пхуматта[К. 14]
Пхьуммата[К. 15]
на В стороне от Цеча-Ахки,
пр. б. р. Фортанга[54]
в 1970-е гг. зафиксированы кладб.[54],
АГКГН яц
тешшам ховш дац
оалам: пхьамтой  (эрс.)
пхьеде́
Цеча-Ахки
ЦӀеча-Аьхка
(хьажа § ЦӀи)
в 4 км к В от Верх. Алкуна, пр. б.
р. Фортанга, к Ю от уст. р. Сенгихли
(K-38-043-A-a)
духовный и политический центр орстхойцев
в XVIII — нач. XIX вв., в XXI в. ур. Чечахки,
№ 0259099 в АГКГН по РИ
моттига мо (юкъ):
42°57′41″ с. ш. 45°04′34″ в. д.GЯO
цӀечой
пхьеде

Эйлан гонахьара микротопоними

ЦӀеча-Ахкарча хьокхашта гонахьара микротопоними «Топонимия Чечено-Ингушетии» яха дошлорг оттадаьча А. С. Сулеймановс кӀоаргга йийцай (II дакъа, 1978). Цо техкачох, юртах гӀинбухехьа КӀишкин че́ («Кишкин впадина») яьлай, «КӀишкин» яхача деша маӀан; автор тохкамаш деш лелача хана гаьна доацаш ядача юрташкара нах укхаза буц хьакха а ухаш, даьгӀенашка а ухаш, хьасташка а ухаш дӀахьалелалга зийннад цо[41]. Юрта зӀилбухерча оагӀорахьа БӀаргӀе́ яха бери Мулкъане́ яха моттиги я, А. С. Сулеймановс яхачох, мулкъа (гӀалгӀай меттала мулгӀа) яхача дешах таралест из (подхвостник я из)[К. 16]); шиннахьа а цонаш лаьцай цо[54], иштта Цо́гала Ӏавнаш[таржам де деза] («Лисьи норки») яха моттиг а лехай цо; укхаза кхаши, цонаши, хьуи хиннай[56]. Малхбоалехьарча оагӀорахьа ши моттиг я — Лакха зе́нта, Лоха зе́нта, зе́нта яхачун этимологи тохкамхочоа хайнаяц; иштта цони кхаши[57]. Иштта А. С. Сулеймановс дийцад юрта юхе Ишка хьалха яхаш хьагӀар йоаллилга, цхьабакъда из мичахьа йоаллар лерттӀа хьааьннадац цо — е ЦӀеча-Ахкенах малхбоалехье, е (Фартан?) аьрда берда тӀа. ХьагӀара цӀи мичара йоагӀа а хайнадац тохкамхочоа; хьагӀара йисте цонаш я́д аьнна а язъяьй цо[56].

ЦӀечой тархьара лаьтташкара кхыйола юрташи кашамаши

ЦӀеча-Ахкенах зӀилбухен-малхбоалехьа 3 км гаьна хаьрца Мужган  (эрс.) латт[58], малхбоалехьа Пхьамате  (эрс.) яхаш эйла хиннай, цох къаьнара кашамаш дийсад; 1970-ча шерашка Пхьумате хиннача цонаши даьгӀенаши даь наха леладеш хиннад[54]. Иштта юртах малхбоалехьара, юхе да аллал, Мешта хьокхаш латт[51][52], дошлорга тӀа Меште́ аьнна А. С. Сулеймановс дӀаязъяьча укхаза хьаьна даьгӀенаши ахканара жа-доахана мотти хиннаб[54]. ЦӀеча-Ахкенах малхбузехьа, МагӀарча Оалкама юхе, КӀотаргаштӀе яхаш юрт хиннай, А. С. Сулеймановс цига гӀалай а вӀовний а хьокхаш, къаьнара кашамаш хиннад аьнна яздаьд[59]. ЦӀеча-Ахкенах 2,5 км гаргга, МагӀарча Оалкама́ юхе́, Лист-Ӏе́марашке́ («Густомогильное») яхаш моттиг хиннай[59].

Юхера бовхьаш

ЦӀеча-Ахкенах гӀинбухен-малхбузехьа Ердий-Корта яхаш лоам ба (1453,6 м)[60][52], А. С. Сулеймановс Ерди тӀе аьнна Ерди-Корта аьнна язбаьб из, цун лакхал 1450,8 м аьнна язбаьб[61]. Юртах гӀинбухен-малхбоалехьа Корелам  (эрс.) латт (1731,7 м), иззамо цӀи йолча доккха доацача довкъан системе а болаш[60][62], А. С. Сулеймановс Кер-лоам («Ястребиная гора») аьнна язбаьб из лакхал 1734,9 м я аьнна; укхаза цонаши даьгӀенаши хиннай[54]. ЦӀеча-Ахке йолчахьа лоам тӀара ӀойоагӀача мухаленах Кер-босе́ оал, тохкамхочо яхачох, цон мо а, даьгӀе мо а, Ӏан а ахкан а жамотт болаш а хиннай из[54]. Эйлах малхбоалехьа иштта цхьаькха цхьа лоам ба ЗугӀуралоам яхаш, Пхьуматенал лакхагӀа боал из, этимологен цхьа эрш я зугӀур яхар аланой  (эрс.) зуар яхача дешаца дувзаденна хилар, «элгац, киназ, жӀар» яхаш маӀан долаш; укхаза даьгӀеи цони я, 1970-ча шерашка яздаьчох, малхбузехьара босе МагӀарча Оалкамерча наьха хиннай аьнна яздаьд[54]. Юртах зӀилбухегӀа Барахчи[таржам де деза] яха лоам боалл (1514,2)[60][52], А. С. Сулеймановс яхачох, орц (хьу тӀа яьнна босе) йолаш — Зе́нтӀе́ лоам ба из 1512 м лакха, тохкамхочо яхачох, «дукха ха йоацаш шакӀа  (эрс.) корадаьд укхаза»[63].

Тархьар

ЦӀеча-Ахке цхьаболча автораша оарстхой хьабаьнна моттиг лоархӀ[64][65]. Дукха нах баьхачох тара хиннай из моттиг. Юрт йоассаенначул тӀехьагӀа юртабоахама лараш хиннай цига (кхаш, раьгӀеш, доахан дажа моттигаш)[57].

ЦӀеча-Ахкенна юхе улл Ерда-корта, цу тӀа хиннад Ерда (миха цӀув) текъара духьа наха детта элгац [66][41]. Цига гаьна доацаш малбузехьа МагӀарча Оалкамгахьа хиннад яхаш дувц ЦӀув элгац а[54].

А. С. Сулеймановс яхачох, юкъерча ЦӀеча-Ахкера нах МагӀарча Оалкама́ гарга баха хайшаб, КӀотаргаштӀе эйла йилла, тӀехьагӀо ялата́ из моттиг къе хилар бахьан долаш, уж Ӏолохебаьннаб, цига йиллай цар — Катар-Юрт[59]. 1890-ча шера ЦӀеча-Ахка 25 цӀа дар дахаш, 192 саг а вахаш (90 маӀа саг, 102 кхалсаг), «чеченцы» аьнна ӀотӀаязбаьб уж (хӀанзарча терминологех вайнах аьнна)[67].

Эрсий-кавказхой тӀом (XIX бӀаьшу)

Эрсий-кавказхой тӀема хана 1860-ча шерага кхаччалца ЦӀеча-Ахке ГӀинбухен-Малхбоален Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара Аьрдачен доалахьа хиннай.

ТӀом хинначул тӀехьагӀа (XIX бӀаьшу)

Кавказа тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа Россе импере цу Кавказа даькъе бӀорахой урхал юкъедоаладаьд. ЦӀеча-Ахкен доазув Тийрка областа ГӀалгӀай округа юкъеденад (адм. юкъ Владикавказ). 1865-ча шера ГӀалгӀай округа юкъе Лоамарой да́къа (участок) хьадаьд, цунна юкъе хиннай аьккхийи, гӀалгӀайи, жӀайрахойи, кӀистийи, цхьоройи юкъарлонаш. 1870-ча шера ГӀалгӀай округ Шолжа тӀа латташ йола гӀазкхий гӀалаш (станицаш) тӀехьа ХӀирий округаца цхьантехай Бурон округ хьаеш. Малхбоалехьарча доазон тӀа нийсъеннай ЦӀеча-Ахке. 1888-ча шера Бурон отдел ӀозӀамигъяьй — цун малхбоалехьарча даькъах гӀалгӀайи гӀазкхийи Тийрка областа Шолжа отдел хьаяьй (административни юкъ хьалха мо Буро тӀа а йолаш).

Советий ха (XX бӀаьшу)

ГӀалгӀайи нохчийи 1944-ча шерашка мехках боахача хана ЦӀеча-Ахкера нах а дӀабигаб Юкъерча Азе. Цул тӀехьагӀа цига кхы баха нах хайшабац, гӀалаш ха мел йода хаьрцай[68].

ХӀанзара ха (XXI бӀаьшу)

XX—XXI бӀаьшерашка ЦӀеча-Ахке моттиг бахьан гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе къовсам баьннаб. 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа из моттиг дӀаеннай Нохчий Мехка Шолжа шахьара. Цу хӀаманна тӀагӀолла Магасе митингаш хиннай дукха раьза доацаш адам а гуллуш.

Белгалдаккхар

Доашхамаш
  1. Масала, § «Малхйист» топонима орфографе эршаш  (эрс.), § «Маьлхий» этнонима орфографе эршаш, § «Оарстхой» этнонима орфографе эршаш, кхыяраш а
  2. Масала, «Топонимия Чечено-Ингушетии  (эрс.)» яхача топонимий дошлорг долча кинашка тӀа нохчий мохкбовзархо волча А. С. Сулеймановс  (эрс.) мо[1].
  3. 16 января 2020 года на 77 заседании Парламента ЧР под председательством спикера М. Х. Даудова, Председатель Комитета по образованию, науке и культуре ЧР Б. А. Хазбулатов представил законопроект «О внесении изменений в статьи 5 и 20 Закона Чеченской Республики „О языках в Чеченской Республике“», внесённый Главой ЧР Р. А. Кадыровым. Закон предусматривает установление порядка нормализации наименований административно-территориальных единиц и территориальных единиц на чеченском языке в целях обеспечения их единообразного и устойчивого применения, а также их сохранения[2][3].
  4. Бог огня и домашнего очага, владыка диких животных, покровитель охоты и охотников. Орфография Цу, Цай (чеч.-инг. ЦIаьй, ЦӀу)[4][5]).
  5. Например, чеченская орфографическая словоформа цӀе в значении «огонь», «костёр» и иногда «пожар» указывается в Чеченско-русском словаре 1961[6] и 2005[7], в Ингушско-чеченском-русском[8] и Чеченско-ингушско-русском[9] словарях 1962 года, в словаре А. Т. Исмаилова 2005 года[10].
  6. Например, ингушская орфографическая словоформа цӀи в значении «огонь», «пожар» указывается в Ингушско-чеченском-русском[8] и Чеченско-ингушско-русском[9] словарях 1962 года.
  7. Например, чеченская орфографическая словоформа цӀен в значении «красный», «розовый» и иногда «румяный» указывается в Чеченско-русском словаре 1961[14] и 2005[7] годов, в Ингушско-чеченском-русском[8] и Чеченско-ингушско-русском[9] словарях 1962 года, в словаре А. Т. Исмаилова 2005 года[15].
  8. Например, ингушская орфографическая словоформа цӀе, цӀен в значении «красный», «розовый» и иногда «румяный» указывается в Ингушско-чеченском-русском[16] и Чеченско-ингушско-русском[17] словарях 1962 года.
  9. Например, чечено-ингушская орфографическая словоформа цӀий в значении «кровь» указывается в Чеченско-русском словаре 1961[19] и 2005[20] годов, в Ингушско-чеченском-русском[8] и Чеченско-ингушско-русском[9] словарях 1962 года, в словаре А. Т. Исмаилова 2005 года[21].
  10. В первом издании работы А. С. Сулейманова  (эрс.) река ошибочно названа Эс-хи (Асса)[47], далее по тексту встречается уточнение, что через Цеча-Ахки всё же протекает именно Форта (Фортанга)[48]. В издании 1997 года название реки сразу в главе о Цеча-Ахки исправлено на Фарта (Фортанга)[49].
  11. Река Сенгихли отсутствует в ГВР РФ, но упоминается в АГКГН РФ по Республике Ингушетия[50] и на некоторых топографических картах, например, лист К-38-043 (1 : 100 000) карт Генштаба СССР[51], листы К-38-043 (1 : 100 000), К-38-043-А-а (1 : 25 000) карт ФГУП «Госгисцентра»[52].
  12. А. С. Сулейманов отмечает топоним не как селение, а как урочище[54].
  13. Этимология: согласно А. С. Сулейманову, от название молочных продуктов — «маша», а «-те», от «тӀе, тӀа, тӀи» указывает на местонахождение объекта и соответствует русскому «на»[54]. Орфография: Мештие (Мештие)[54], урочище Мошта[45].
  14. В основном списке орстхойских селений А. С. Сулейманов не называет Пхуматта[47], но далее, в тексте главы об обществе Орстхой, аул упоминается и описывается[54].
  15. Этимология: согласно А. С. Сулейманову, «поселения месту к»[54]. Орфография: Пхьумата[36], Пхуматта (Пхьуммата)[54], Пхьуммета[54].
  16. В переиздании словаря А. С. Сулейманова («Топонимия Чечни», 1997) этого предположительного объяснения этимологии названия урочища нет[23]. Составитель словаря или редактор , по какой-то причине убрал изначальное предположение А. С. Сулейманова, связывающее топоним с элементом лошадиного седла, которое имелось в оригинальном издании словаря («Топонимия Чечено-Ингушетии», 1978)[54].
Бовхамаш
  1. Топоним. слов. Сулейманова, 1978.
  2. Чеченинфо, 16.01.2020.
  3. Парламент ЧР.
  4. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 13, 16, 22, 31, 37, 73, 109, 121, 122, 138, 139, 140, 149, 150, 176, 181, 198, 204, 227, 252, 271, 274, 277, 281.
  5. Топоним. слов. Сулейманова, 1980, оа. 177, 346.
  6. Чеч.-рус. слов., 1961, оа. 483.
  7. 1 2 Чеч.-рус. слов., 2005, оа. 288.
  8. 1 2 3 4 Инг.-чеч.-рус. слов., 1962, оа. 185.
  9. 1 2 3 4 Чеч.-инг.-рус. слов., 1962, оа. 171.
  10. Слов. Исмаилова, 2005, оа. 332, 432, 772.
  11. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 78—105.
  12. Топоним. слов. Сулейманова, 1980, оа. 176—178.
  13. Топоним. слов. Сулейманова, 1980, оа. 177.
  14. Чеч.-рус. слов., 1961, оа. 484.
  15. Слов. Исмаилова, 2005, оа. 333, 727.
  16. Инг.-чеч.-рус. слов., 1962, оа. 117.
  17. Чеч.-инг.-рус. слов., 1962, оа. 108.
  18. Ахмадов Я. З., 2009, оа. 146—147.
  19. Чеч.-рус. слов., 1961, оа. 485.
  20. Чеч.-рус. слов., 2005, оа. 289.
  21. Слов. Исмаилова, 2005, оа. 334, 728.
  22. Сказки и легенды инг. и чеч., 1983, оа. 309.
  23. 1 2 3 4 Топоним. слов. Сулейманова, 1997, оа. 15.
  24. Карта ЧИ АССР, 1937.
  25. Рамблер/новости, 05.07.2019.
  26. ГосЗатраты, 2019.
  27. Бакъдар, 26.08.2018.
  28. 1 2 3 Кавказский Узел, 11.10.2018.
  29. Кавказский Узел, 15.10.2018.
  30. Пятиверстная карта Кавказ. кр., с 1869, оа. Е5 (Сунженск.).
  31. Алфав. указатель к пятивёрстной карте Кавказ. кр., 1913, оа. 273.
  32. Ахмадов Я. З., 2009, оа. 149.
  33. 1 2 Кавказский Узел, 22.11.2019.
  34. Regnum, 25.01.2019.
  35. ТАСС. Это Кавказ, 21.05.2019.
  36. 1 2 Ахмадов Я. З., 2009, оа. 147.
  37. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 83, 99.
  38. 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 80.
  39. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 83—85.
  40. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 80, 83—84.
  41. 1 2 3 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 83.
  42. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 101.
  43. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 79, 81.
  44. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 78.
  45. 1 2 3 Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-043-A-a.
  46. 1 2 3 АГКГН по РИ, 2019, оа. 16.
  47. 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 78—79.
  48. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 99.
  49. Топоним. слов. Сулейманова, 1997, оа. 13.
  50. АГКГН по РИ, 2019, оа. 10, 13.
  51. 1 2 3 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. К-38-043.
  52. 1 2 3 4 5 Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-043, K-38-043-A-a.
  53. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 79—80, 83.
  54. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 84.
  55. АГКГН по РИ, 2019, оа. 10.
  56. 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 85.
  57. 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 83—84.
  58. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 81.
  59. 1 2 3 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 86.
  60. 1 2 3 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. К-38-10, К-38-043.
  61. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 83, 87.
  62. Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-043.
  63. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 86—87.
  64. Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 79, 83.
  65. Топоним. слов. Сулейманова, 1980, оа. 20.
  66. Миф. слов., 1990, оа. 209.
  67. Евг. Максимова. Статистические таблицы населенных мест Терской области Т. 2. Вып. 7 : Грозненский округ. - 1891.. — Владикавказ: изд. Терск. стат. ком. под ред. Евг. Максимова., 1891. — С. 60. — 107 с.
  68. ТАСС, 19.08.2019.

Литература (профильни йоаца)

  • Алфавитный указатель к пятивёрстной карте Кавказского края, издания Кавказского военно-топографического отдела = Алфавитный указатель къ пятивёрстной картѣ Кавказскаго края, изданія Кавказскаго Военно-Топографическаго Отдѣла (въ приложеніи: «Перечень нѣкоторыхъ книгъ, статей и замѣтокъ о Кавказѣ»). Книжка XXX // Записки Кавказского отдела ИРГО = Записки Кавказскаго отдѣла Императорскаго Русскаго Географическаго Общества / Сост. Д. Д. Пагирев, ред. А. Ф. Ляйстер. — Совм. изд.: Кавказ. отд. ИРГО и Военно-топограф. отд. — Тифлис : Тип. К. П. Козловского, 1913. — I-XII с., 1-530 с., Прилож.: 1-14 с.
  • Ахмадов Я. З.  (эрс.). Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках : моногр. / АН ЧР  (эрс.), КНИИ им. Х. И. Ибрагимова РАН, МОО «Ассоц. чеченских общественных и культурных об-ний». — Грозный : Благотв. фонд поддержки чеченской лит., 2009. — 422 с. — ISBN 978-5-91821-013-0.
  • Грабовский Н. Ф. Экономический и домашний быт жителей Горского участка Ингушского округа : I. Исследования и материалы // Сборник сведений о кавказских горцах : [рус. дореф.] = Сборникъ свѣдѣній о Кавказскихъ горцахъ : сб. в 10 вып. — Издаваемый с соизволения Е.И.В. Главнокомандующего Кавказскою Армией при Кавказском Горском Управлении. — Тифлис : Тип. Главного Управления Наместника Кавказского, 1870. — Вып. III.
  • Ильясов Л. М. Тени вечности. Чеченцы: архитектура, история, духовные традиции : науч.-попул. работа / Ред. С.-М. Хасиев, ассист. Р. Дошаев. — «Благотворительный фонд им. З. Бажаева». — М. : «Пантори», при информац. поддержке газеты «Новые Известия», 2004. — 384 с. : ок. 400 ил. — 5000 экз. — ISBN 5-9128-0013-9.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • III часть: Предгорная равнина Чечено-Ингушетии : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. С. Лепиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1980. — 224 с. — 5000 экз.
  • Ингушско-чеченско-русский словарь = Гӏалгӏай-нохчий-эрсий словарь : слов / Сост. И. А. Оздоев  (эрс.), А. Г. Мациев  (эрс.), З. Д. Джамалханов  (эрс.); ред. А. А. Саламов  (эрс.), Б. Х. Зязиков; предисл. А. А. Саламов. — ЧИ НИИ ИЯЛ. — Гр. : ЧИ кн-во, «Тип. им. 11 августа 1918 г.», 1962. — 212 с. — 1000 экз.
  • Мальсагов А. У. Ерд : ст. // Мифологический словарь : энцикл. слов. / Глав. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : «Советская энциклопедия», 1990. — С. 209. — 672 с. — 115 000 экз. — ISBN 5-85270-032-0.
  • Сказки и легенды ингушей и чеченцев : сб. / Сост., пер., предисл. и примеч. А. О. Мальсагова; ответ. ред. А. И. Алиева. — Гл. ред. вост. лит-ры. — М. : «Наука», 1983. — 384 с. — (Сказки и мифы народов Востока). — 75 000 экз.
  • Слово. (Размышления о чеченском языке) = Дош. Нохчийн маттах йолу ойланаш : слов. ок. 18 000 сл. (справ. изд.) / Сост. А. Т. Исмаилов, отв. ред. З. Д. Джамалханов. — Элиста : АПП «Джангар», 2005. — 919 (в выход. данных 928) с. — 3000 экз. — ISBN 5-94587-035-8.
  • Топонимия Чечни : топоним. слов. / Сост. А. С. Сулейманов. — [1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменён. и дополн.] — Нальчик : «Эль-Фа», 1997. — 685 с. — (кн. удостоена Гос. премии ЧРИ  (эрс.)). — 1000 экз. — ISBN 5-88195-263-4.
  • Чеченско-ингушско-русский словарь = Нохчийн-Гӏалгӏайн-Оьрсийн словарь : слов. / Сост.: А. Г. Мациев  (эрс.), И. А. Оздоев  (эрс.), З. Д. Джамалханов, ред. А. А. Саламов, Б. Х. Зязиков; предисл. А. А. Саламов. — ЧИ НИИ ИЯЛ. — Гр. : ЧИ кн-во, Тип. им. 11 августа 1918 года, 1962. — 198 с. — 1000 экз.
  • Чеченско-русский словарь : слов. ок. 20 000 сл. / Сост.: А. Г. Мациев. — М. : ГИС, 1961. — 629 с. — (с прил. краткого грамматич. очерка чеч. яз.).
  • Чеченско-русский словарь = Нохчийн-оьрсийн словар : слов. ок. 20 000 сл. / Сост.: И. Ю. Алироев, отв. ред. З. Х. Хамидова, рец. М. Е. Алексеев. — АН ЧР. ИЯ РАН. — М. : «Academia», 2005. — 377 (в выход. данных 384) с. — (Справочники. Энциклопедии. Словари). — 3000 экз. — ISBN 5-87444-180-8.

Карташ

  • Карта Чечено-Ингушской А.С.С.Р. / пантографировал и чертил Серкезюк. — Масштаб: в 1 см 2,5 км (1 : 250 000). — Сост. Отделом землеустройства ЧИ АССР, 1937. — (копия с копии, отпечатана на листе 74x57 см).
  • Карты Генштаба СССР (система координат 1940 г., БСВ). — Масштаб: в 1 см 2 км (1 : 200 000), в 1 см 1 км (1 : 100 000) и в 1 см 500 м (1 : 50 000); состояние местности на 1981—1988 гг. — Изданы с оригинала ГУГК СССР, 1979—1990. — (составлены по карте масштаба 1 : 50 000, созданной по материалам съёмки 1945—1960 гг. и исправлены по карте масштаба 1 : 50 000, обновлённой в 1975—1988 гг.).
  • Карты ФГУП «Государственного научно-внедренческого центра геоинформационных систем и технологий» («Госгисцентр»). — Масштаб: в 1 см 2 км (1 : 200 000), в 1 см 1 км (1 : 100 000), в 1 см 500 м (1 : 50 000), в 1 см 250 м (1 : 25 000). — М., 2001.
  • Пятиверстная карта Кавказского края : [рус. дореф.] = Пятиверстная карта Кавказскаго края. — Масштаб: в 1 см ок. 2,1 км = в 1 англ. дюйме 5 вёрст (1 : 210 000). — Тф. : Состав. и литограф. в военно-топографич. отделе Кавказ. ВО, с 1869. — (в первом издании — 55 листов, позднее — 83 листа).

ТӀатовжамаш