ГӀалгӀай округ

Рувики материал
ГӀалгӀай округ
Паччахьалкхе  Россе импери
Губерни Тийрка область
Уездни пхье Буро
Тархьари географии
Хьаяь таьрахь 1860
Лаьтта 4109 вераст² [1]
Бахархой
Бахархой 32 315  (1870)[2] саг
ГӀалгӀай округ карта тӀа

ГӀалгӀай округ (эрс: Ингушский округ, Ингушевский округ) — Россе паччахьалкхен юкъе 1860—1870 шерашка хинна ГӀалгӀайчен цӀи я. Административни оттамага диллача, ГӀалгӀай округ Россе имперен Тийрка областа административни-лаьттан цхьоале хиннай.

ГӀалгӀай округ Кавказа края карта тӀа, 1864 ш.

Географи

ГӀалгӀай округ ГӀинбухерча Кавказа́ юккъе хиннай, Тийрки, Шолжи, Эси, Фортеи до́дача лаьтташ тӀа. Цун доазув дӀалоацаш хиннад таханарча ГӀалгӀайчен а, ХӀирийчен Маздакеи, ГӀалмеи шахьарий а, Нохчичен Серноводски шахьареи, цхьандаькъе Оарштхой-Фартан шахьареи лаьтташ[3].

Малхбузехьа цун гӀай хиннад ХӀирий округацеи, гӀинбухен-малхбузехьа ГӀаьбартий округацеи, гӀинбухехьа Ставропола губернецеи, малхбоалехьа Нохчий округацеи, зӀилбухен-малхбоалехьа Орган округацеи, зӀилбухехьа Кавказа довкъан тӀа гӀолла Тиблиса губернецеи[4].

Тархьар

Кавказерча йиста мехкасурта тӀара ГӀалгӀай округ, 1869 ш.

ВӀашагӀъеллай 1860-ча шера. 1860-ча шерага кхаччалца Даькъастера лоамарой Кавказерча россе чӀоагӀалений зӀанара Аьрдеи Аьттеи тӀеман Ӏаьдала кара хиннаб. БӀорахой урхал Ставропола губерне мара хиннадац. Эрсий-кавказхой тӀом сецачул тӀехьагӀа Кавказа́ деш хинна тӀеман урхал дӀадаьккхад. 1860-ча шера Къулбаседа Кавказа деррига доазув дийкъад Ставропола губернени, Къобанеи, Тийркеи, ДаьгӀастени областаштеи. Тийрка область 8 округ лаьттай: ГӀаьбартийи, ХӀирийи, ГӀалгӀайи, Органи, Нохчийи, Ичкерени, ГӀумкийи.

ГӀалгӀай округ административни юкъ ХӀирийчунца цхьана Буро хиннай. ГӀалгӀай округ кхаь даькъах (участках) лаьттай: Наьсаренчохи, Дола-Коани, Лоамани. ГӀалгӀай шаьрачен дуккха дола лаьтташ 1864—1865-ча шера царна тӀа гӀазкхий гӀалаш (станицаш) а йийха ма ярра Тийрка гӀазкхий бӀун доалахьа хиннай. 1866-ча шера мержойи аьккхийи лаьтташ ГӀалгӀай округа Лоаман даькъах хьакъоаста а яь Орган округа кара дӀаеннай[5].

1870-ча шера ГӀалгӀай округ Шолжа тӀа я́дача гӀазкхий гӀа́ла́ш (станицаш) тӀехьа ХӀирий округаца вӀашагӀ а те́ха Бурон округ хьаяьй. Цо малхбоалехьа Фартагара малхбузехьа Уруххига кхаччалца дӀалоацаш хиннад цо цул тӀехьагӀа.

1870-ча шера саькура бетта 2-ча дийнахьа ГӀалгӀай окруке юртбоахама фермеи ишколи йилларах йола проект чӀоагӀъяьй[6].

1888-ча шера ГӀалгӀай округа лаьтташ Шолжа тӀа да́даш долча Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтташца цхьантохарца Тийрка областа Шолжа отдел хьаяьй гӀалгӀай а гӀазкхий а йолаш[7]. Шолжа отдел 1909-ча шера шиннена е́къаеннай Наьсаренчоаи Шолжачоа.

Бахархой

Округе дукхагӀа ба́хараш гӀалгӀайи гӀазкхийи хиннаб. 1891-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох йоккхагӀа йолча юртех хиннай: Мочкъий-Юрти — 4047 саг, Экажакъонгий-Юрти — 3821, Наьсар-Кертеи — 3645, ТӀой-Юрти — 2766, Пхьилекъонгий-Юрти — 2766, СурхотӀеи — 2271, Йоккха Ачалкхеи — 1938, Юкъера Ачалкхеи — 1505, Дабе-Юрти — 1309, Дошлакъий-Юрти — 1582, Аьлте-Юрти — 1000, Яндаре — 1616, Буро-КӀалеи — 1595, Долакха-Юрти — 1739, СоагӀапчеи — 2098, Дола-Коаи — 1402, Бурочеи — 1200.

Административни екъаялар

Административни хьа́лага йиллача, 1862-ча шера округ екъаш хиннай 4 даькъа́и Тийрка гӀазкхий бӀун кара долча Шолжа тӀарча гӀа́ла́й лаьтташтеи. Цхьабакъда 1865-ча шера доакъош кхаьннега даьхад.

1866-ча шера году Лоаман даькъах аьккхийи цхьаццайола оарстхойи нах баха моттигаш хьакъоаста а яь Орган округах дӀатехай (цхьайола цӀераш эрсий меттала я): Ялхара, Аьккха, Велахе, КхеретӀе, Галай чӀож, Кербича, Орзмикале, ВӀовга[9][10].

Белгалдаккхар

  1. ↑ Кавказский календарь. Тифлис, 1866. ОТД. 3. С.310
  2. ↑ РГВИА.Ф.386.ОП.1.Д.2997.Карта земель горского населения
  3. ↑ Албогачиева, 2015, оа. 177.
  4. ↑ Н. Яковлев. Ингуши. М., 1925.
  5. ↑ Н. Ф. Грабовский. Экономический и домашний быт жителей Горского участка Ингушского округа. С.1. Сборник сведений о кавказских горцах. Выпуск III. Тифлис, 1870
  6. ↑ Якуб Патиев. События февраля // Сердало. — 2019. — 31 января (№ 13 (12148)). Архиве диллад 22 11 2019.
  7. ↑ Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. М. М. Картоев, Магас 2014, С.604
  8. ↑ Статистические сведения о кавказских горцах, состоящих в военно-народном управлении. ССКГ. вып. 1, Тифлис, 1868, ОТД.VIII: Горская летопись. С. 6-8
  9. ↑ Грабовский Н. Ф. «Горский участок Ингушского округа в 1865 году» Терские ведомости. Тифлис-1868. № 20
  10. ↑ Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. 3. Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина. Хоам хьаийца таьрахь: 1.10.2021. Архиваци яьй 10.10.2021.
  11. ↑ М.С.-Г. Албогачиева. Демаркация границ Ингушетии. «Кунсткамера». Хоам хьаийца таьрахь: 1.10.2021. Архиваци яьй 10.10.2021.
  12. ↑ «Ингуши» / отв. ред. М.С.-Г. Албогачиева, А. М. Мартазанов, Л. Т. Соловьева; Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, М.: «Наука», 2013, С.177

Литература

  • Албогачиева М. С.-Г. Демаркация границ Ингушетии // Горы и границы: Этнография посттрадиционных обществ / Карпов Ю. Ю.. — СПб: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН, 2015. — 400 с. — ISBN 978-5-88431-290-6.
  • Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года. Тифлис. 1878
  • Краткая историческая справка об административном делении Чечено-Ингушской АССР (1785—1946 годы.). ЦГА ЧИАССР Грозный
  • Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 года т. 68 Терская область. 1905 год.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ГӀалгӀай_округ&oldid=126495199»