Ламаз

Рувики материал
تخطيط كلمة الإسلام.png
ИСЛАМ
Ислама пхи бӀоагӀа
Имана бӀоагӀий
  • АллахӀ
  • Малайкаш
  • Пайхамараш
  • Супа йоазонаш
  • Къемат ди
  • Де́гӀа хилар
Тархьари викалаши
Ди лелабар/Ӏомабар
Товшхали юкъарлеи
  • Паччахьалкхенаш
  • Мар-сесаг хилар
  • Кхалнах
  • Исбахьале
  • ЦӀераш
  • Маьждигаш
  • Ханорг
  • Экономика
Хьажа иштта

Ла́маз (да) (фаьрс. نماز‎ [намаз], Ӏар. الصلاة‎, [ас-солят]; эрс: намаз) — бусалба дин пхе бӀоагӀах дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул[1][2]. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

Этимологи

Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: Ӏарбий «солаьт» яха доши, фаьрсий культуру слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ṣ-l-w / ṣ-l-y (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна[3]:

  1. ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр): цо дош ṣalā (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана аль-мусолли (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (ас-сабикъ) говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (мусолли) Даьла нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча эршагӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх[4].
  2. ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори: укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (таслият). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш[3].

ГӀалгӀай ламаз яха дош, намаз яхача тӀара доагӀаш да. Из намаз яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий namāc яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла *nem- («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош namas (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да, моаршал оалача хана леладеш долча намасте яхача дешагахьа латт из, масала[5]. ХӀиране бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

Хьаийцад яха гипотеза

Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа (Теодор Нёльдеке, Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я[6]. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ṣlōthā (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош вав алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча алиф алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ваваца из яздар -ōthā яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца[6].

Ӏаламнаьха полемика

Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

«…белггала болча Ӏарбий меттала» (Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103).

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох[7].

Исламал хьалха леладар

Тархьара бовхамаша хьаяхачох, солаьт яха дош Хьиджазе Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача оазарленгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача ан-На́бигӀат аз-Зубьяни оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах[8].

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: «(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац» (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из[3].

Ламаз тархьарах дегӀадар

Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи

Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга[9]:

  • ИбрахӀима, цо дуӀа деш хиннад: «Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь» (Коран, 14:40);
  • Мусайеа: «…ламаз де со дагавоагӀарволаш» (Коран, 20:14);
  • Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад: «Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав» (Коран, 19:31);
  • ИсмаӀала, цо «ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд» (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола аят да: "Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад " (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «Аль-Исраъ» сурата 78-гӀа аят да: «Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…», иштта «Ар-Рум» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига[10].

Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи

АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из Маккара Байтулмакъдисе а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха[11].

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: «Хьа уммата низткъа хургда из» аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: «Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»[12]. Исламдовзараша Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и[1][13]. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах[1]. Аль-Исраъ сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят[13]:

Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.
Ший меттала (Ӏар.)
أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

— [14]

Институционализации кодификации

Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (тахӀаджуд) ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат Мадинате дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

  1. Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из[15];
  2. 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера КаӀбат долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: «Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»[16].

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш[17]:

  • ШартӀаш (бехкамаш) — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
  • Рукнаш (бӀоагӀий) — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «Аль-Фатихьат» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
  • Ваджиб / Суннат — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
  • Муфсидат — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги

Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

Ламаз — ислама бӀоагӀа

Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из шахӀадат нийсса тӀехьа а боагӀаш[18].

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара мукалляфа). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха барттайначох ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш[19], амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: «Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох» (Къуръан, 29:45)[20].

Ламазий тайпаш

ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ[21]:

  • Фараз (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
  • Фараз-кифаят — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
  • Ваджиб (араб. واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да Мархий Ӏийдан ламаз а, ГӀурбан Ӏийдан ламаз а.
  • Сунна (араб. سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, Мархий бетта деш дола тарахь ламаз  (эрс.) (гӀа., е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
  • Нафль (араб. نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

Ламаз ханнахьа де дезаш хилар

Ламаз деча хана ший ха лорае еза (вакът). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо[22].

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да[23]:

Асхьабо, «АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?» аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (ас-солаьту ли-вакътихӀа) аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш

Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана[24]. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

Бехкамаш

ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, Ӏарб. شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (батӀиль)[17].

Ламаз дергдолаш бехкамаш (шартӀаш) да:

  1. ЦӀена хилар  (эрс.) (гӀа.: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар[22].
  2. Ӏоврат барзкъаца хьуладаь хила деза. МаӀача наьха Ӏоврат лоархӀ цӀонгагара голашка кхаччалца (уж чу а лоацаш); кхалнаьха — деррига дегӀ, юхьагареи кулгашкареи дӀа мел ийккха (хьанафий мацабах иштта кога кӀийле а Ӏоврат лоархӀац)[25].
  3. Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза[26]. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.
КаӀбатагахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг
  1. Ламаза ха яьнна хилар. Ӏаламнаьха иджмаӀ я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а[27].
  2. Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да[28].
КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах

МазхӀабашта юкъера башхало

Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:

  1. КаӀбатагахьа верзар. ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи  (эрс.) (гӀа. Хьанбалийшеи  (эрс.) (гӀа. саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш)[29].
  2. Ха къоастаяр. Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах[30].
  3. Нигат хьаалар. Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из[31][28].

Ламаза лоаттам

Ламаза боарам ракаӀаташца (Ӏарб. ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из[32]. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я)[33].

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш[27]:

  1. Къия́м — нийса урлаттар;
  2. Руку́Ӏ — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
  3. Суджу́д — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
  4. КъаӀдат / Джулю́с — шин суждана юкъе вагӀар.

Рукнаши суннаташи

Ламаз рукнех дийкъа латт (Ӏарб. أركان — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да[17].

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «Аль-Фатихьат» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза[8].

Хьаоалар

ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа[34].

Ламаза кепаш эргаш хилар

Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:

  • ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу[35])
  • Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да[30];
  • Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал[30].

Ламаза кепаш

ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа[8].

Фараз ламазаш

Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий экам ба[17]:

Ӏарбий цӀи ГӀалгӀай
цӀи		 Хьаде деза хана юкъ РакаӀатий дукхал[1]
Фаджр Ӏуйра ламаз Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца 2
ЗухӀр делкъа ламаз Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца 4
Ӏаср малхбуза ламаз Ӏи тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца 4
МагӀриб маьркӀижа ламаз Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца 3
Ӏишаъ пхьера ламаз Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца 4
  • Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
  • ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
  • Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
  • МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
  • Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.
Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха Мархий Ӏийда ламази ГӀурбай Ӏийда ламази фараз лоархӀ иштта[30].

Суннат ламазаш

Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж[36]. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш[37]:

Ламаз РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
Маликий Хьанафий Хьанбалий ШафиӀий Рафидиташ
Ӏуйра — хьалха 2 хьалха 2 хьалха 2 хьалха 2
Делкъа хьалха 4 хьалха 4, тӀехьа 2 2 хьалха, 2 тӀехьа 2 хьалха, 2 тӀехьа 8 хьалха
Малхбуза — хьалха 2 е 4 — — хьалха 8
МаьркӀижа 6 тӀехьа тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) 2 тӀехьа 2 тӀехьа 4 тӀехьа
Пхьера — тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 тӀехьа 2 тӀехьа 2, иштта витр 2
Витр 1 3⁴ 1—11 1—11 —

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш[38]:

  • Таравихь — Мархий бетта деш дола ламазаш;
  • ТӀахаджуд — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз[39];
  • Духьа — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
  • Тахьият-уль-масджид — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
  • ИстихӀарат — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
  • Истискъаъ — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
  • Кусуфи Хусуфи — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

Ламаз де деза хана

Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала[32]. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:

  • Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ[30].
  • ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
  • Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз[29].
  • МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из.
  • Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я)[30].

Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт)

Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (MSK, UTC+3) 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй[40].

Фараз ламазий ханаш
Таьрахь КӀиран ди Ӏуйра Сатассар Делкъа Малхбуза (шафиӀий) Малхбуза (хӀанафий) МаьркӀижа Пхьера
01.07 Кх 02:00 03:49 12:34 17:04 17:05 21:17 23:06
02.07 Ер 02:01 03:50 12:35 17:04 17:05 21:17 23:05
03.07 ПӀ 02:03 03:51 12:35 17:04 17:05 21:16 23:03
04.07 Шт 02:05 03:52 12:35 17:04 17:05 21:15 23:02
05.07 КӀ 02:07 03:53 12:35 17:04 17:04 21:15 23:00
06.07 Ор 02:09 03:54 12:35 17:04 17:04 21:14 22:57
07.07 Шн 02:11 03:55 12:35 17:04 17:04 21:13 22:56
08.07 Кх 02:13 03:56 12:36 17:04 17:04 21:12 22:55
09.07 Ер 02:15 03:58 12:36 17:04 17:04 21:11 22:53
10.07 ПӀ 02:16 03:59 12:36 17:03 17:04 21:10 22:51
11.07 Шт 02:17 04:00 12:36 17:03 17:03 21:09 22:49
12.07 КӀ 02:18 04:01 12:36 17:03 17:03 21:08 22:47
13.07 Ор 02:19 04:02 12:36 17:03 17:03 21:07 22:46
14.07 Шн 02:20 04:03 12:36 17:02 17:03 21:06 22:45
15.07 Кх 02:21 04:04 12:36 17:02 17:02 21:05 22:43
16.07 Ер 02:22 04:06 12:36 17:02 17:02 21:04 22:41
17.07 ПӀ 02:24 04:07 12:37 17:02 17:02 21:02 22:40
18.07 Шт 02:25 04:08 12:37 17:01 17:01 21:01 22:38
19.07 КӀ 02:26 04:10 12:37 17:01 17:01 21:00 22:36
20.07 Ор 02:27 04:11 12:37 17:01 17:01 20:58 22:34
21.07 Шн 02:28 04:12 12:37 17:00 17:01 20:57 22:32
22.07 Кх 02:29 04:13 12:37 17:00 17:00 20:56 22:30
23.07 Ер 02:30 04:15 12:37 17:00 17:00 20:54 22:28
24.07 ПӀ 02:31 04:16 12:37 16:59 17:00 20:53 22:26
25.07 Шт 02:33 04:17 12:37 16:59 16:59 20:52 22:24
26.07 КӀ 02:34 04:18 12:37 16:58 16:59 20:50 22:22
27.07 Ор 02:35 04:19 12:37 16:58 16:58 20:49 22:20
28.07 Шн 02:36 04:21 12:37 16:57 16:58 20:47 22:18
29.07 Кх 02:37 04:22 12:37 16:57 16:57 20:46 22:16
30.07 Ер 02:38 04:23 12:37 16:56 16:57 20:44 22:14
31.07 ПӀ 02:39 04:24 12:37 16:56 16:56 20:43 22:12

Ламаз хьадара кепаш

Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да[8].

Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази

Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (Ӏарб. صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да[12]. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал (фард аль-Ӏайн), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ[30].

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза[41].

Наькъа йола раж: лоацдари гулдари

Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца[21]:

  • Къаср (Ӏарб. قصر الصلاة — «лоацдар») — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
  • ДжамӀ (Ӏарб. جمع الصلاة — «гулдар») — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
  • Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац[17].

Экстремальни ражаш: кхерама ламаз

Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (Ӏарб. صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана[32].

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар[22]. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

Ламазагахьара дешаш

Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши[42].

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да[43]:


1. Къуръана чура деша Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш)[30].

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.


2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:

  • Такбир («АллахӀу Акбар») — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола[44];
  • Тасбихь — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
  • ТасмиӀи Тахьмиди — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана[45];
  • Таслим — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из[46].


3. Тешалаш доаладар Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера[47].

Ламаз цадар

Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара иджмаӀ я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг[30]:

  1. Ха а ховш фараз дац алар. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из[32].
  2. Ший мекъалах е сагота ца хиларах ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
  • Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
  • ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
  • ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш[32].

Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш

Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий[17].

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига[48].

Ламаз юха декхар

Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (Ӏарб. قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да[21]:

  1. Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
  2. Бахьан доацаш ламаз дитар. Укхаза башхало эттай наха юкъе:
  • ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
  • Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар[49].

Товшхалеи юкъарлони маӀан

Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка[50].

Хронобиологеи пхьени гарт

Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар[51].

Юкъарлон эгалитаризм

ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду[52].

Материальни товшхали хӀамаш йоттари

КаӀбатагахьа (къулбехье)[53] верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад.

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

  • Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох[54];
  • Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад[55];
  • Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул[56].

Дагарга заман чухьа ламаза хьал

XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я[57]. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а[58].

Ламаз ГӀалгӀай Мехка

ГӀалгӀай сунний бусалба ба, шафиӀий мацабах[59], из бахьан долаш ламаз а цу мацабах ду. Мехка дукха маьждигаш да, хӀара нах бахача метте кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъагӀа долаш. ГӀалгӀай Мехка ший муфтият хиннай 1990 шерий юхьигара денз. Цхьадолча ламазий ха белгалъяккхаргахьа гӀалгӀай дийша нах башхабаьннаб, из бахьан долаш мехка шин тайпара ламаза ха лелаю.

Галерей

  • Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп

    Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп

  • Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха

    Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха

  • Моллалла кхайкар

    Моллалла кхайкар

  • Ламаз деш воалар

    Ламаз деш воалар

  • Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово

    Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово

  • Турбат (Ӏар. تربة‎; фаьрс. مهر‎) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.

    Турбат (Ӏар. تربة‎; фаьрс. مهر‎) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.

  • Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей

    Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 3 4 Али-заде, 2007.
  2. ↑ Mughniyya, 2003, Salat.
  3. ↑ 1 2 3 Katz, 2013, оа. 2—8.
  4. ↑ Ибн Манзур, 1994.
  5. ↑ Steingass, 1892, оа. 1924.
  6. ↑ 1 2 Jeffery, 1938, оа. 197—198.
  7. ↑ Ас-Суюти.
  8. ↑ 1 2 3 4 Monnot, 1995, оа. 925—934.
  9. ↑ Wensinck, 2013, оа. 2—8.
  10. ↑ Neuhaus, 2017, оа. 362—374.
  11. ↑ Schrieke, 1993, оа. 97—100.
  12. ↑ 1 2 Bukhari1.
  13. ↑ 1 2 Mughniyya, 2003, The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers.
  14. ↑ Сийдолча КъорӀан тафсир гӀалгӀай метта, 2014, оа. 17.
  15. ↑ Juynboll, 1993, оа. 132—133.
  16. ↑ Bukhari2.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 Zuhayli, 1985, оа. 580—640.
  18. ↑ Gardet, оа. 171—174.
  19. ↑ Jazari, оа. 4—12.
  20. ↑ Сура 29. Паук, 45-й аят. quran-online.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  21. ↑ 1 2 3 Kamali, 2003, оа. 412—420.
  22. ↑ 1 2 3 IbnRushd, 2004, оа. 109—115.
  23. ↑ Bukharit.
  24. ↑ IbnHajar, оа. 9—12.
  25. ↑ Muhammad, 1995, оа. 114—116.
  26. ↑ Mughniyya, 2003, The Qiblah.
  27. ↑ 1 2 Muslim1.
  28. ↑ 1 2 Mawsuah, 1993, оа. 64—72.
  29. ↑ 1 2 King, 1993, оа. 253—256.
  30. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jazari, 2009, оа. 4—12.
  31. ↑ Порядок выполнения намазов. islamdag.ru (04 марта 2014). Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 Wensinch, 1993, оа. 406—407.
  33. ↑ Buhari1.
  34. ↑ Как читать намаз. 5 обязательных молитв (ингал.). umma.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  35. ↑ Muslim1, 2009, оа. 4—12.
  36. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния // Аль-Джами‘ ас-сахих = الجامع الصحيح / صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002. — 1944 с.
  37. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ // Сахих аль-Бухари = صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002.
  38. ↑ Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع // Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам = بلوغ المرام من أدلة الأحكام. — Эр-Рияд: Дар ас-Салам, 2000.
  39. ↑ 6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем. Техкад укх дийнахьа: 10.07.2026.
  40. ↑ Расписание времен намаза в Москве на Июль. Namaz-24.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  41. ↑ Министерство вакуфов Кувейта. Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات» // Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя = الموسوعة الفقهية الكويتية. — Кувейт: Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя, 1983–2006.
  42. ↑ Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты. Техкад укх дийнахьа: 10.07.2026.
  43. ↑ К вопросу о понятии и источниках мусульманского права. cyberleninka.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  44. ↑ Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас. Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم» // Сунан Аби Дауд = سنن أبي داود. — Бейрут: Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя, 2009.
  45. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261 // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  46. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله» // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  47. ↑ Форма совершения намаза. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (3.10.2017). Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  48. ↑ Кулиев Д. Т. Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение. КиберЛенинка. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  49. ↑ Аш-Шаукани, Мухаммад. Раздел о восполнении пропущенного // Найль аль-Автар (Достижение целей). — Бейрут: Дар аль-Джиль, 1973. — Т. 2. — С. 28–32.
  50. ↑ Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х. Ислам. Большая российская энциклопедия. Электронная версия. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  51. ↑ Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза. Техкад укх дийнахьа: 10.07.2026.
  52. ↑ Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.. Техкад укх дийнахьа: 10.07.2026.
  53. ↑ Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека. cyberleninka.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  54. ↑ Denny, Walter B. How to Read Islamic Carpets (ингл.). — The Metropolitan Museum of Art, 2014. — P. 144. — ISBN 978-0-300-20809-2.
  55. ↑ The British Museum. Compass, sundial, qibla indicator (ингал.). islamicworld.britishmuseum.org. The British Museum (2024). Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  56. ↑ Mokhtar, Ahmed. Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities. — Sharjah: American University of Sharjah, 2006. — 38 p. — ISBN 9948-427-02-5.
  57. ↑ Bitsmedia Pte Ltd. Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran. — Singapore: Bitsmedia, 2026.
  58. ↑ mawaqit. Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant (ингал.). GitHub. mawaqit (2026). Хоам хьаийца таьрахь: 10.07.2026.
  59. ↑ Албогачиева, 2017, оа. 4—5.

Литература

  • Amr Khlifa al-Nami. Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah. — Open Mind, 2007.
  • Marion Holmes Katz. Prayer in Islamic thought and practice. — Cambridge; New York: Cambridge University Press, 2013. — ISBN 978-1-107-34134-0.
  • Muhammad Jawad Mughniyya. The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i. — 2. repr. — Qum: Ansariyan, 2003. — ISBN 978-964-438-459-2.
  • Valerie J. Hoffman. The essentials of Ibadi Islam. — Syracuse, N.Y: Syracuse University Press, 2012. — (Modern intellectual and political history of the Middle East). — ISBN 978-0-8156-3288-7.
  • Justin Paul Hienz. The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis). — University of Missouri, 2008.
  • Али-заде, А. А. Салят // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
  • Steingass F. J. A Comprehensive Persian-English Dictionary. — London: Routledge & K. Paul, 1892. — 1424 с.
  • Ибн Манзур. Лисан аль-Араб (لسان العرب) / Словарная статья «ص-ل-و». — Бейрут: Дар Садер, 1994.
  • Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Qur'ān. — Baroda: Oriental Institute, 1938. — С. 197–198.
  • Ас-Суюти, Джалалуддин. Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках). — Т. 2.
  • Monnot, G. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, Second Edition / Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. — Brill, 1995. — Т. VIII. — С. 925–934.
  • Katz, Marion Holmes. Prayer in Islamic Thought and Practice. — Cambridge University Press, 2013. — С. 2–8. — ISBN 978-1107018860.
  • Wensinck, A. J. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) / Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 96–105.
  • Neuhaus, F. Prayer in the Quran // The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an / Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi. — 2nd ed.. — John Wiley & Sons, 2017. — С. 362–374.
  • Schrieke, B., Horovitz, J. Miʿrādj // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 97–100.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 // Сахих Муслим.
  • Juynboll, Th. W. Adhān // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936). — Brill, 1993. — Т. I. — С. 132–133.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 10: «Азан», хадис № 631 // Сахих аль-Бухари.
  • Аз-Зухайли, Вахба. Раздел «Ас-Салят» // Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства). — Дамаск: Дар аль-фикр, 1985. — Т. 1. — С. 580–640.
  • Gardet, L. Islam // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. IV. — С. 171–174.
  • Al-Jazari, Abd al-Rahman. Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah). — Louisville: Fons Vitae, 2009. — Т. I: Prayer. — С. 4–12. — ISBN 978-1887752978.
  • Kamali, Mohammad Hashim. Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя» // Principles of Islamic Jurisprudence. — Cambridge: Islamic Texts Society, 2003. — С. 412–420.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 // Сахих Муслим.
  • Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари). — Бейрут: Дар аль-Марифа, 1959. — Т. 2. — С. 9–11.
  • Ибн Рушд. Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины). — Каир: Дар аль-Хадис, 2004. — Т. 1. — С. 109–115.
  • Maghniyyah, Muhammad Jawad. The Five Schools of Islamic Law. — Qum: Ansariyan, 1995. — С. 114–116.
  • Словарная статья «Нийя» // Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права). — Кувейт: Визарат аль-авкаф, 1993. — Т. 42. — С. 64–72.
  • King, David A. Astronomy in the Service of Islam. — Aldershot: Variorum, 1993. — С. 253–256. — ISBN 978-0860783570.
  • Wensinck, A. J. Rak’a // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VIII. — С. 406–407.
  • Албогачиева М. С.-Г. Ислам в Ингушетии: этнография и историко-культурные аспекты : [рус.] : моногр. / Рецензенты: к.и.н. М. Е. Резван (МАЭ РАН, Санкт-Петербург), к.и.н. Н. А. Нефляшева (Центр цивилизационных и региональных исследований, Москва). — СПб. : Российская академия наук; Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера), 2017. — 264 с. — ISBN 978-5-88431-349-1.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ламаз&oldid=126540157»